تاريخ آدلانان مبحث،چئشيد لي زامان لارا و قونو لارا عايد اولان بيرسوزدور.اسـكي زامان لارين تاريخي و اونون برابر ينده بير ده يئـني عصرين تاريخـي( معاصرتاريخ )وار دير.يئني تاريخ مبحثي ده يئنه اوچ عـصره بولونور: رُنسانس (17نجي عصير) ـ صنـعت(18نجي عصير )و يئـني عصير(19 نجو بوگونه كيمي).آنجاق بو عصيرلر چئشيدلي آد قويولسادا،اونلار بيرـ بيرينه باغلي و ياناشي يارانماقلاري هامويا بللي دير.
تاريخ بيرده قونولارا سئرا لانير، مثا ل: بـينا لارين تاريخي،انسانلارين يا شام تاريخي،توخونان پارچا لارين، قا لي لارين تاريخي،ادبيات تاريخي و... بير ده ان اونملي سي اولان سياسي تاريخ دير و بو اونم سبب ديركي تاريخ سوزو گلنده هامونون اونجه فيكري اونون سياسي بولو مونه يول آچسين. سياسي تاريخ چوخ سبب لره گوره اونملي دير، نه دن كي بيرخا لقين ياشامي و يا اولومــو، بير اولكه نين دوغـولما سي ويا عـكسينه مـحو اولما سي،يئني قدرت لرين تاپيلماسي و اون لارجا باشقا موناسبت بو تاريخ ده گوزه چارپير.بو تاريخ زامان لا ياناشي گئدير و دئمه ك تاريخين تكجه بولومودوركي اوندا مطلق دايانماق وآياق سالماق دا بئله معنا سيز و محال گورونور.بئله ليك ده گوره ك يئني تاريخ ده،300ايل عرضينده،اوز وئره ن دئيشيك ليك لر نه اولور، كيم لرين ساريسيندان باش وئرير،كيم لرين خئيرينه و كيم لرين ضررينه گئدير؟
يئني بير دولت ،اسرائيل
ايه ر« زامان» فاكتين بو باره ده اونملي اولماقينا اينانيريق،«يئر» فاكتينا دا اينانما لييق،نه دن كي گورونوب ويئنه گورونور دونيانين هربير بوجاقيندا اوز وئره ن بير بالاجا حادثه زاماني چاتديقجا،دونيانين هر بير يئرينه آياق آچيب وگله بيلير.اوناگوره ده يئني تاريخ، تكجه بيرخالقا يوخ بلكه دونيانين تامام انسانلارينا عايداولان بيرعلم سانيلير.بونا مثال اوزياشام اولكه ميزي نظرده آلاراق،اونون باشينا گله ن لري بو اوچ يوزايل عرضيند، دوشونمه ك ايچون، دونيانين هر بيربوجاقينا باش چكمه لييك:
1722 نجي ميلادي ايلينده،بويوك بريتانيانين دومانلي باش كنتي، لندن شهرينده، بير بالا ائوده، نئچه كس ييغيشيب، بير قرارا گلديلـر.اونلار بويوك بريتانيا حمايتي له، داغيلميش ديازپورالارين،دونيانين هر هاراسيندا وارديلار،بيرلشمه ك مقصدينده آند ايچديلر.اونلارين آدلاري بو گونه دك هئچ كيمسه يه معلوم دئييل،آمما اونلارين اوچ اونملي قرار لاري بئله سئرالانير:
1ـ تامام دونيادا جويوت ليي بسله مه ك
2ـ باشقا دين لري محو ائتمه ك.
3ـ دونيا خا لق لاريندا دين سيزليي وكافرليي بئجرتمك.
اونلاريــن قوردوق لاري«ما سـونـــي» مركزلر،چوخ تئز دونيا اولكه لرينده آياق آچيب و1732ده پاريـس مركزلري 1727ده جبل الطارق مركزي،1733 ده آلمانـــيا مركزي،1735 ده پورتاقال مركزي،1745 ده هولانديا مركزي،1740 دا سويس مركزي،1745 ده دانـمارك مركزي،1763 ده ايتا ليا مركزي،1765 ده بلچيك مركزي،1771 ده شـوروي مركزي،1773 ده اسـوچ مــركزي ،1752 ده هيند مركزي و1733 ده امريكامركزي قورولدو.بئله ليك له 1907 نجي ايله كيمي50 ماسونو مركز،آزاد حال دا برپا اولوب و آيدين جا چاليشيرديلار.
همين ايل ده(1907) يئنه بريتانيا دا بير هفته ليك بير توپلانتي گئچدي.بو توپلانتي دا هولانديا ـ بلجيك اسپانيا ـ پورتاقال ـ ايتاليا اشتراك ائتميشديلر.بو توپلانتي نين باشليقي « مديترانه ساحيل لري،آلمانيا زورلوق يله، بريتانيا اليندن چيخماق حاليندا دير، چاره نه دير؟» بريتانيا بو بولگه ني تامام مــسلمان خالق لار الينده اولماق دان اوتري،اوزونه و باشقا آوروپا اولكه لرينه آغير خطر سانيردي و« مسلمان لاربير واحد خالق كيمي فيكير له شير لر،اونلارين گئنيش و آباد يئرلري واردير،آغير وارليق لاري و بيرليك لري واردير، اونــلار آياقا قالخماق ايسته سه لر،قاباق لارين كيم آلا بيلير؟» دئييردي.
ايلك مقصدآسيا وآفريقا اولكه لرينه سرحدآچماق اولدو.بوندان اونجه كي ايللرده،عثماني بويوك حاكميتي هرتسل آدلي بيريهودلا،بيراونملي گوروش گئچيرميشدي.هرتسل1895 ده« جويوت دولتي»آديندا بيركيتاب يازيب و اوندادونيا جويوت لريندن ايسته ميشدير فلسطين ويا آرجانتين اولكه لرينده اوزلرينه عايد بيراولكه آييرسين لار.آمماجويوت ديازپوراسي آرجانتين اولكه سين مطلق رد ائديب و اونلار« حائظ مبكي» ديواريندا يئرسالاجاق لار، سوز وئرميشديلر. اونا گوره ده هرتسل،سرعت له اوزونو سلطان عبدالحميد سارايينا يئتيريب و اونا آغـير بـير پول سوزو وئـريب و اوندان فــلسطين اولكه سيني ايسته دي.آمما سلطان عبدالحميد قبول ائتمه ييب،هرتسلي اوزوندن قوغدو. زامان سرعت له سووشوب 1914نجي ايل چاتدي و ايلك دونيا محاربه سي باشلادي.بريتانيا،تك ليق دان يامان چكينيردي وتامام وارگوجي له امريكاني محاربه يه قاتيلماقا چا ليشيردي.بودونه جيمزمالكوم آدلي بير جويوت، بريتانيا حاكمـيتيندن ايـسته دي اونـلارا فلسطين اولكه سيني وئرمه يه سوز وئرسين و اونلارآمريكا حاكميتيني محاربه يه گئتيرسين لر.او تاريخ ده امريكا حاكميتينده ايله شن لر،حاييم وايزمـن ـ روتشيلدير ـ
لويد جورج ـ وينستون چرچيل ـ و بولفور اولوردولار و هربيري بير جويوت اولماق لارينا و دوغرو بير ما سونو اولماق لارينافخرائديرديلر.اوناگوره جويوت روچيلد،دونيانين اَن وارلي جويوتو،بوايذني امريكا دولتيندن آليب و بريتانيا حاكمــيتينه يئـتيردي،1917 ده فــلسطين اولكه سي بريتانيا و امريكا حاكميت لري ساريسيندان صهيونيست جويوت لره باغيش لاندي!
1922 ده هربرت صموئيل، آديله بير جويوت، بريتانيا حاكميتي ساريسيندان بير ائلچي كيـمي فلسطينه گئتدي و َاللي ايل تامام اوردا چاليشدي و باشارا بيلدي فلسطين خالقي نين خام ليقدان فايدالانيب600000 (آلتي يوز مين)جويوتو،دونيانين هربير يئريندن ييغيب،اورايا گئتيرسين.اونلارفلسطين لي لرين ائولرين ـ اكين يئرلريــن زوريله،پول يله و هر تهريلــه اونلاردان آليب، جويوت لره باغيشلايــردي و ديگر طرف دن عرب خالقينا سلاح داشيماقي قاداغن ائديب آمما جويوت لره هرنوعي سلاح گئتيردي. 1947 نجي ايل ده چاتدي. ايكينجي دونيا محاربه سي باشلادي.ترومن،امريكا پرزيدنتي،يوزمن جويوت فلسطينه كوچودوركن بيريئني اورد دا وئردي و او فلسطيني مسلمان لار و جـويوت لر آراسيندا ياري ـ ياري بولمــه ك ايـــدي.برنادوت بيرلشميش خالق لار باشچــي ســي،بو اورديله قارشـي داياندي،آممااو«اشترن»آديندا بيرينين الي له اولدو و اشترن توتولمادي هئچ، نيويوركا وارد اولاندا مين لر جويوت ساريسيندان حورمت له آليندي!
آنجاق عرب خالقي بو بولونمه يه قارشي محاربه يه قا لخدي،آمما بريتانيا و اونون داليندا اولان جويوت لر عرب باشچي لارين گئچميش ده راضي سالميش لار و بو محاربه تكجه مين لر عرب خا لقينين اولومونه ـ بير مــيليون فلسطين لي ديرگين لينه سبـب اولدو. ديگر طرفـدن جويوت لرين يئرلريني5/3 ميليون دونـم دن 023/027/27 دونمه يئتيردي!!
امريكاو بريتانيا دونيانين ايلك دولت لري اولاراق،جويوت لرين حاكميتين،فلسطين اولكه سينه رسمي اعلان ائدييب و تانيديلار. اوچونجــو اولكه شوروي اولوردو كي اسرائيل آديندا يئني يارانان حاكميتي رسمي اعلان ائتدي.
بئله ليك ده گورونوركي يئني عصيرده دونيا اوزرينده 4 اونملي حادثه اوز وئرير: امريكا حاكميتي هولانديا دان اوزگورلوك آلماسي و مستقل اولماسي ـ مسلمان و تورك خا لقينين نهنگ امپراطورلوغو عثمانلي دولتـي داغـيلماسي واونون تورپاقـيندان اونلار يئني اولكه يارانماسي ـ روسيا آدلي اولــكه نين داغـيلماسي ويئرينه U.S.S.R «بيرلشميش روسيا خالق لار اتفاقي» قورولماسي و اورادا كمونيسم مكتبي برپا اولما سي ـ اسرائيل آديندا يئني بير جويوت لره عايد اولان مستقل اولكه برپا اولماسي. دونيا اوزرينده اوزه ل ليك له بير آغير يورقونلوق محاربه دن، قاچيب ـ قوغمادان و باشقا چئتينليك لردن گورونوردو. بو يورغونلوقون عصري كي «سويوق محاربه»آدلانير دونيا اولكه لرينه و حاكميت لرينه بيرمجال اولدو تا مـحاربه يه و اوستونلويـه، بو دونه حربـي سلاح لارلا يوخ، بلكه حيله لرلـه قوشولسونلار.دموكراسي، صنعت و تجارت اوچ يول كيمي بوحيله لره تاپيلدي.هربير حاكميت چالشيردي آرتيق تجارت واسطه سي له دونيانين باشقا و ضعيف حاكميت لرين الده ائتسين، ايلك ماتريال لارا مالك اولماق بير اونملي اساس كيمي گئديردي.پترول وباشقا يانقي ماتريال لار بو سئرادا اونده اولوردولار.صنـعت دئيله ن سرعـت له گئديردي و گونوگوندن يئني استحصال لار دونياياعرضه ائديردي.بو ساحه ده ياريشماق نئچه اولكه يه عايدبيرسوزايدي و باشقا اولكه لر تكجه اونلاري مصرف ائده ن بازارلار سانيليرديلار.دموكراسي دئيله ن هر اولكه ده بير تـهر ايضاح لانيردي،قادين لاري ايشه چكمه ك ـ تحصيل آلماق ـ باشقا اولكه لر له گئــديب گلمه ك،پارتـيالار قورماق، گئييم لرده سربست ليك و يوزلرجه بئله گوركم دموكراسيني گوستريردي.
يئني بير باشقا دولت،ارمنستان
بئله بير دوروم دا باشاريلي حاكميت لر،اولكه لرين وخالق لارين اَن ياخشي درجه ده صنعت باخيمين دان، اكونومو باخيميندان وهابئله دموكراسي دئيله ن سوسيال قوروم لاريـندان، ايره لي سوروب و اوستون لوك له ياشاماقا باشارديلار.اونلارين عكسينه البته چوخلوسايي حاكميت لر،خصوص آسيا ـ آفريقا و گوزئي آمريكادا ساتقينليق دا سون درجه يه كيمي گئديب وبو چيركين معامله ده خالق لارين و تامام وارليق لارين بير ناشي قوماربازكيمي تامام اودوزموش لار.بيرده يئني دوغولان اولكه لردن بيريسي ارمنستان اولور.بو اولكه نه ساياق ياراندي؟
ارمـني لر ايلك دونه تاريخ ده 406 مـيلادي ايلينده كشيش مسروب ماشوت واسطه سي له بير اينانميش گروپ كيمي ياراندي.اونلار15 نجي عصره كيمي كيريستيان لار ساريسيندان قوغولوب و اوزلرينـي دونيانين هربوجا قــيندا يئرلشديريب،گيــزلي ياشاملارين داوام ائديرديلر.ارمــني لرين چوخ سايي ياشام يئرلري بو عصيرده (15)عثمانلي حاكميتي چرچيوه سينده اولان يئرلرايدي.نه دن كي عثمانلي دولتي بو عصيرده آوروپا ـ آفريكا و باتي آسيا و اورتا آسيانين تامام يئرلرينه ماليك بير دولت ايدي و اوندا هر سوي دان،هر اينامدان ياشايان لار وارايدي و اونلار سربست جه اوز حياتلارين سوروردولر.آنجاق اونلارين بودينج ياشايشلار1774 ده سونا چاتدي.بوايلده كوچوك كينارجي مقاويله سي روس-عثمانلي آراسيندا باغلاندي.بو مقاويله يه گوره روس امـپراطورلوغـــو «گره گورين»كنيسه سين عثمانلي تورپاقيندا مستقل و اونو روم دا اولان كنيسه لردن اوستون اعلان ائتدي.دالي جا آذربايجان اولكه سينده اولان«اوچ كليسا ني» مستقل ائديب و ارمني لره ايذين وئردي بو ايكي كنيسه ده اوزديللرينــده مكتب قويوب، تحصيل آلسين لار.ها بئله اونلار ارمني لردن وئرگي آلماقاواونلاري سلاح لي ائتمه يه ايذين آلديلار.آزچكمه دي عثماني تورپاقينداياشايان ارمني لرمستقيل ليك آرزي سي له آياقا قالخديلار.بو ايسته يي ايــلك اولاراق« اسرائيل دوري وژوزف امين» آديندا ايكي ارمني آوروپا حاكميت لرينه مراجعت ده اعلان ائتديلر.اونلارين سوزو بئله دير:
سيز ارمني لري آزاد ائدين، ارمنستاني برقرار ائدين، بوباره ده سيزين مكافاتيز ارمنستانين تاجي وتختي دير!
بئله ليك ده1781 ده ايلك ارمـني خا لقي جمعيتي ونيز شهرينده قورولوب و « مختي يارسباستاتسي» آديندا بير ارمني بو حركته باشچــي ليق ائده رك ارمني لري بير واحد خا لق آدلاياراق، اونلاري عثماني لي تورپاقيندان باتي آوروپايا و هينديستانا كوچمه يه چاغيردي.
عثمان لي لارين بو ايللرده اولان چئـتينليك لريندن فايدالانان فرانسا ـ انگليس ـ ايتا ليا ـ اتريش و آلمان دولت لري هربيري ارمني لر وكريستيان لاردان حمايه آديندا،بو اولكه يه هجوم آپارديلار.1812نجي ايل ده صربــستان ايلك اولكه اولاراق عثمانــلي تورپاقيندان آيريليب مــستقل ليك اعــلان ائــتــدي.1815 ده آد آپارديقيميز دولت لر واسطه سيله بير قوررولتاي وين شهرينده قورولدو.اوندا اوچ اساس قرار لاندي:
آوروپا دولت لرين زورلانديرماق ـ عثمانلي امپراطورلوغونو ضعيف لنديرمه ك ـ عثمانلي تورپاقيندا ياشايان ارمني لر وكريستيان لارين مستقل ليك يولوندا چاليشمالارينا يارديم ائتمه ك.بوآماج دا اونلار باشارا بيلديلر آززامان عرضينده مونته گرو ـ بلغارستان ـ رومانيا ـ بوسني ـ هرزه گوبن ـ لبنان ـ كويت ـ مقدونيه وآلباني اولكه لرين عثمانلي دان آييريب و هربيري بيرينه مالك اولسون لار.
بو آرادا ارمني لر كوچمه يي بوراخيب و بو قوربانليق دان اوزلرينه پاي آييرماقا باشارديلار.اونلار اوزلرينه عايد دورت مركز سئرالاييب و اعلان ائتدي لر: روسيه مركزي ـ ايران مركزي ـ آنادولو مركزي وقسطنطنيه مركزي.اونلار بو مركزلري اَله گئتيرمـه ك ايچون كونوللو شخص لردن بــير چوخ سايلي سلاح لي قـوشون سازلايـيب و ايران ـ روس مــحاربه سينده، روس اوردوسونـا يارديم ايچون گوندرديلر. 1828 نجي ايل ده توركمانچاي معاهده سي باغلاناندان سونرا،ارمني لرآغير سايي دا، روس حصه سيـنه كوچمـه يي باشلاديلار. تكجـه بير ايلين عرضينده 413000 ارمني عثمانلي تورپاقيندان اورايا كوچــدولر. ايه ر بو گون ارمني لر بو معاهده نين ايل دونومون بير شنليك مراسمي كيمي گئچيريرلر، سببي بوندان دير!
ظاهير ده اولكه سيـز اولان ارمني لر، بو ايل لرده اوچ وظيفه يه بولونموش ديلر:قسطنطنيه ده اولان بورژوا ارمني لر مالي يارديم لارين داوام لي حال دا، روس و ايران اولكه سينده اولان ارمني لره يئتيريب و اونلار بو يارديمـي سيلاحا و ديگر لازم لي ماتريال لارا چئـويريب، ارزروم دا و زيتــون مركزينده ياشايان ارمني لره گوندرمه ك دير.1878 ده باغلانان« سان استفانو» معاهده سي روس و عثمانلي آراسيندا،ارمني لره داها بير خوش گون ياراتدي. بو مـعاهده يه گوره روس دولتي، عثمانلي تورپاقيندا ياشايان ارمني لرين اصيل مدافعه ائده ني يازيلدي!
همين ايلين ژوئيه آييندا، برلين شهرينده بير كنگره، آوروپا دولت لري طرفيندن قورولدو و اونون عـنواني (عثمانلي دا ياشايان ارمني لر كيمه عايد ديلر؟) اولوردو! كــنگره نين جاوابيني گوزله مـه دن انگليز دولتي قبرسي اشغال ائـتدي.آنجاق روس دا اوز مالكيتينـي كنگره ده يوخ، رسمي هجـوم لا گوستردي و اردوسونو ( اوريس مليكوف) آديندا بير ارمني باشچي ليق يله اورايا گوندر دي وآنادولي ـ قارادنيز ساحيل لري ـ وان ـ باتوم ـ بايزيد ـ قارس ـ اردهان .....بيربه بيرتصرف اولدولار.بير حال داكي مسلمان لارمسجد لره ييغيشيب ارمني لرين هلاكتينه گوره دعــا ائديرديلر،ارمني لر1878 سون گونلرينده بير ارمني گوروپو قسطنطنيه دن آوروپا يا يولا سالديلار واونلار آوروپا دولت لرينين حمايه سين اوز مستقل ليك لرينده و ديـگر مناسبت لره ايسته ييرديلر. بئله ليك ده 1879 برلين كنگره سينده ارمني لر مستقل بير خالق اولاراق،مستقل بير نماينده گوندر ديلر.1882 ده وان ارمني لري بير مكتوب الكساندر روس تزارينا يازيب و اوندان عثـمانلي اردوسونا يوروش ايسته ميش لر. 1885 ده آرمناكان پارتياســي قورولدو، 1887 ده ژنو شهرينده هئچاك پارتياسي قورولدو و1890 دا ميكائيليان ـ زاواريان و رستوم آديندا اوچ ارمني واسطه سيله داشناك پارتياسي قورولدو. اونلار اوزلريــنـي اعلان ائتمه يه گوره ايلك دفعه 1891 ده بيتليس داغلارينداكوردلرله آغيربيرمحاربه گئچيرتديلر 1896دا قسطنطنيه مركزي بانـكينا باسقين ائديب اورادا چاليشانلاري گرو توتـدولار.البته1895 ده هئچاك پارتياسي زيتون شهرينده بير مستقــل دولت اعلان ائتميش دي و همين گونلرده 800 سلاح لي ارمني وان شهرين اَله آليب و ديگرطرف ده سور شهرينده كوردلريله آتش لي محاربه گئچيرديلر.بئله ايش لرواسطه سينده1896 ايلينده ارمني لربير مستقل دولت كيمي عثمانلي له دانيشيقا گلديلر. 189ده انگيليز دولتي مصر اولكه سيني آليب، فرانسا دولتي تونس اولكه سيني آليب و عثمانلي تورپاقيندان آييرديلار.
ارمني لر روس مركزينده اولان يئرلرين (چوخورسعد) داها قئـييم له ديب و ارمني لرين اورايا كوچمه يينه هرتهـر يارديم ائديرلر.1905 ده باكي شهرينده بير دهـشت لي ارمني ـ تورك محاربه سي دوشوب و يوزلر سلاح سيز و خبرسيز تورك لري قيرقينا وئريرلر.روس دولتي اونلاري دويوشو دايانديرماق مجبورائديرآمــما اونلار روس اردوسونون قاباقيندا دايانيب و دويوشمه يه جان آتيرلار. روس تزاري اونجه عثمانلي باب عا ليه خبر وئرير تا هرارمني روس دان قاچير،اولكه سينه يول وئرمه سين و سونرا اونلاري قوغوب قيرماقا باشلايير.
1906 نجي ايل ده ارمني لره قارا ايل يازيلير.نه دن كي روس حمايه سين اونلاردان آليب و اونلار روس ـ عثمانلي ـ ايران سرحدلرينده ،كوردلر ـ چركس لر و تاتارلار هجوم لاريندا دويوشمه دن سونرا علاج لاري قا لمامــيش دي.اونلار ياشاديق لاري تورپاقا حورمــت سيزليك ائــديب و اوجــوزا ساتميش لار. آنجاق بو سهوكارليق لارين روس ـ عثمانلي حسابينا يازيرديلار.1907 ده، لندن ده ياشايان ارمني لرانترناسيونا ليست ـ سوسيا ليست مركزينه 1896دا يازديق لاري مكتوبو يئـني دن يازيب و(بيز باشقا خا لق لاريله بير دوست كيمي،سلاح سيز ياشاماق ايسته ييريك) دئميش لر.آمما بو اونلارين تكجه قالان يول لاري ايدي.
1907 ـ لاهه ده «دونيا باريشيق كنگره» سينده ارمني لر، تورك انقلاب چـي ضيا لي لاريله بير فيكير ده اشتراك ائتديلر.1908 ده ملي مجلس قورولوب و سلطان عبدالحمــيد ايـش دن كنار اولدو.1909 دا آدانا شهرينده ارمني مسلمان لارآراسيندا بيرگونلوك آغيرمحاربه اوز وئردي.بودونه امريكا دولتي آدانادا سويولان ـ يارالانان ارمني لره يارديم ييغماقا باشلادي!! 1910 داايتاليا دولتي ـ ليبي ني عثمانلي دان آلدي ـ لبنان ـ داردانل بوغازي ـ آلباني ـ كرت بيربه بيرعثمانلي دا آيريلدي ايندي سه تكجه قسطنطنيه عثمانلي يا قالميش دي!1913 ده عثمانلي دولتي مجبور ائديلدي 90 پارلمنت عضويندن 60 كسي ارمني لردن اولسون. بو عضو لرين ايلك ايسته يي(بيزه جهاد دوشمور اونا گوره ارمني لر عسگرليك دن عثمانلي اوردوسوندا معاف ديلار) سوزو اولدو! وها بئله (اوگونه دك كي وحشي كوردلر سلاح لي وارديلار،ارمني لرده سلاح گزديرمه ك ايذن لري اولسون)وهابئله( چركس لرين ارمني كنت وشهر لرينده ياشاماق ايذني اولماسين.1915 ده يئني تورك نظامي اولكه ني بير تهر دينج له ديير تا بير پارا اصلاح لار گئتسين.آمما بو دينج ليك باشاقا دولت لره خوش گلمير،بودونه (اوله ن لردن ـ قاچقين لاردان ـ يارالي لاردان)آمار توتماق عنواني له هربيري بيرتهرله عثمانلي اولكه سينه داخل اولورلار. 1918 ده ارمني لر سردار آباد كندينده بايراق وروب واوز مستقل دولت لرين بو 9000 كيلو متر مربع ليك كنـت ده قوردولار.ايندي سه دورت مركزي بيرلشديرمه ك زاماني چاتميشدير. پاريس باريشيق كنفرانسيندا(1919)ارمني لر ايكي نماينده ايله اشتراك ائتديلر :بيريسـي بوغــوس نوبــر، قسطنطنيه ارمني لري ساريسيندان،ديگري آهارونيان،روسيه ارمني لري ساريسيندان.اونلاربوكنفرانس دا دونه ـ دونه آوروپا و روس دولت لرينه ائتديك لري خدمت لري يادا ساليب و اوزه چكيرديلر.نهايت 1920سور كنفرانسيندا ارمنستان(بير مستقل و آزاد اولكه اولاراق 85000 كيلومترمربع وسعتينده ـ روس مـركزليينده) اعلان اولدو.ويلسون آمريكاپرزيدنتي اوزو بو اعلانا قول چكدي و سرحدلرين بير به بير بللي ائتدي.1921ده ارمني لر اوز مــستقل ليك لرين،بو دونه مــستقل اولكه يه ماليك اولاراق اعلان ائتديـلر و همين ايلين سون گونلرينده يئني ارمنستان روس اردوسو ساريسيندان اشغال اولوب و( U.S.S.R )آدلانان يئني اولكه چرچيوه سينده بير فدرال حاكميت كيمي قالدي.
يئني بير مدعي، كوردلر
كوردلر1870 دن بري دونياچرچيوه سينده اوزه چيخيرلار.بوتاريخ ده شيخ عبيدالله شمزينان باشچي ليقي لا بير سلاح لي مــحاربه گئدير و سونرا ايسه بدرخان بوتان بو محاربه لره داوام ائدير. اونلار عمومي حال دا كوچــري اولاراق ايران ـ عثمانلي سرحدلرينده كوچمه ك ده ديلر و بيرپاراسي آوروپايا كوچــوب و اورادا دايمي ياشاماقا بويون اولورلار.ايلك مدرن و سوسياليته جمعيت لرهمين شخص لرين طرفيندن يارانير (ترقي و تعاون جمعيتي ـ هيوا جمعيتي).1923 كورد آزادليق جمعيتي ارزروم شهرين ده قورولدو.1924ده احسان نوري ـ رضا بيگ،عراق شما ليندا ـ عثمانلي تورپاقيندا بيت الشباب عسگر خاناسي باشچي لاري،اوز باشلارينا بيرمحاربه يه باشلاديلاروتوركيه اوردوسو ساريسيندان دايانيلديلار.1925شيخ سعيدجمعيتي تورك اردوسي له محاربه يه باشلادي. اونلار موش و بتليس ده ياشايان حيدرانلو لاردان يارديم توقعـي ائديرديلر آمما بئله اولمادي. انگليزدولتي ده وئرديي وعده ني اونودوب (عراق داشيخ برزنجي له محاربه ائديره م)دئييب واونلارا يارديم ائتمه دي.ارزروم و مـوش ياغي كوردلردن تمييزلنيب و شيخ سعيد ايرانا قاچاماقا مجبور قالدي،آمما يول دا بير جبرانلي كورد الي يله توتولوب، توركيه دولتينه وئريلدي.
حسكي تللو، حصه سور جلالي طايفه سي باشچي سي، مبارز كوردلري ايرانا قاچماقا مانع اولوردو و خود اونلاري هــلاكته يئتيريردي.آنجاق شيخ سعيد توتولاندان سونرا، توركيه دولتي حسكي ني بير اعتبارسيزآدام كيمي قوغدو.آرارات بو تاريخ ده قاچقين كوردلره تكجه امن يئر سايليردي.شيخ عبدالقادر،شيخ صا لح ايكي سورگون اورادا ياشاييرديلار.
1927 ده بير پارا كورد سياســي گوروپ لارلبنان ـ بحمــدون شهرينده بير يئــره ييغيشيب بير مقاويله باغلاديلار:
1-هرنه جميعت وار بير واحد جميعته چئوريلمه سي.
2-تورك عسگرلريله محاربه سون نفره كيمي.
3-حربي آلتلرله كوردلري سلاحلانديرماق.
4-بير حربي اردو قورماق.
5-ارمني خالق ايله اولان ديرگين ليق لاري آرادان قالديرماق.
6-ايران دولتي له سيخ قارداشليق و دوستلوق قورماق.
7-بين النهرين و سوريه ده ياشايان كوردلري بو باره ده كنار ساخلاماق.
يئني جميعتين آدي خويبون اولدو واونون باشچــي لاري جلادت،كامران بدرخان،ممدوح سليم بيگ، شاهين بيگ ،احسان نوري پاشا،حــسكي تـللو(آرارات باشچي سي)وديگر واهن پاپازيان(داشناك پارتياسي باشچي لاريندان)، بلله نديلر.بوندان بئله كي 1915 ده كوردلر،ارمني لر حاققيندا چوخ دهشتلي حركت لر گئتميش ديلر.آنجاق باريشيق گونو بير واحد دوشمان برابرينده ،دئمه ك تورك لر برابرينده،چاتميش دير.
1926 دا احسان نوري ايران دان آرارات مركزينه كوچــدو،1927 ده ايلك مــحاربه ارمـني و كوردلر بيرليي له اوز وئردي.200 تورك عسگري هلاك اولوب و 400 نفري اسير توتولديلار.400 اسير دن تـكجه ايكي نفري سلامت قاليب ماكي دا ايران نظميه سينه پناه گئتيرميش لر.
بوندان بئله توركيه دولتي كوردلره آمان وئريب و اونلاري يايلاق ـ قيشلاق لارينا قاييتماقي ايذين وئردي.
كوردلر اونــجه بئش ـ بئش سونرا اون ـ اون و داها سونـرا ائل يله بيرليك ده توركيه تورپاقينا گلديلر.سيد عبد الوهاب و تمرشمكي آديندا ايكي آرارات باشچي سي دا قايتديلار.1930 نجـي ايلين سونونا قده ر آرا ـ بره دويوش لر كوردلر ـ تــورك لر« عثمانلـي و آذربايجانلـي» آراسيندا اوز وئريردي و بو تاريخ ده سون صحيفه آچيلميش دير. احسان نــوري وئرديي اورادا گوره، اجريــش ـ پانتوس ـ زيلان ـ سيپان ـ تنـدروك داغلاري ـ ايگدير ـ بايزيد ـ قارص ـ ساري قميش ـ قارا كــوسا ـ آواجيق ـ حباط و اورامان دا ســلاح لـي دويوش باشلادي.تورك اوردوسو اونلاري دايانديــردي.ايران دولتي سه سرحدلري آشان هر كوردو اولومه گوندريب آمما باشچي لاري اوزونه ساري چاغير دي.احسان نوري او سئرا دان ايدي.
آرارات اوردوسو داغيلاندان سونرا،جلالي لر اوزيئرلري چوخورسعده،«ايراوان» دونمه ك ايسته ديلر،آمما ارمني لر اونلارا مانع اولوب و يئـني دن توركيه تورپاقينا كوچمه يه مجبور ائتديلر.1856 دان ايران ـ توركيه سرحــدلري بللي اولمـاسي بو محاربه لره گوره دايانيلميشدي.بو ايل ده(1930) اينگيليز نظارتي له بو ايشه باشلانـدي. كوچه ري كوردلر بير بللي اولكه ني اوز ياشايش لارينا سئچــمه يه گره ك لي اولدولار. اونـلار تورك لره گوسترديي خيانت لر قورخوسوندان چوخلوسايي دا ايران سرحـدلرينه هجوم گئتيرديلر.انگيليز او گونلرده ايران لا هرات مالكيتــي باره سينده سوزلو اولدوغونا گوره،مطلق توركيه طرفيني ساخلاييردي.آمما هراتـــي ايران دان آلاندان سونرا بو دونــه ايران طرفينه داياندي.ايران دولتي ايسه تورك لر وآذربايجــان تورك لري آراسيندا بير سرحــد باغلاماقـين ياخشي زامانين آلميشدي،اونا گوره كوردلري تامام شما لغرب سرحد لرينه يئرلشديردي.جلالي لرـ مصيركانلي لرـ خليل كانلي لرـ جوخلف لرـ ساكان لار،قاراسو وآرارات و ماكويا كوچــدولر.حيدرانلولار600 عائله يله بيرليك ده قارا عيني ماحالينا كوچــورولدولر. وهمين ايللرده ايكينجي دونيا محاربه سي باشلادي.
ايران دولتي سلاح لي كوردلر بيرخرج سيزاوردوكيمي، تورك لر وروس لار قارشيسيندا دايانماقا گوره،هر هاراياگئتمه ك لرين وهرنه ائتديك لرينه ايذين وئردي.ولايي لارـ شيخ كانلي لارـ بلخ كانلي لارـ جنكانلي لار ـ بير بيريله محاربه يه باشلاديلار.
سوريه و عراق تورپاقــيندان توركيه يه كوچه ن كوردلر،ايرانين دورومو كوردلره داها اويقون گوروب و آواجيق ـ قطورسرحدلريندن اولكه يه داخل اولماقا باشلاديلار.سلطان عزت الله خان،ايران اوردوباشچي سي، اونلاري حورمت له سلماس و اورمو دايئرلشديردي!
عروس ـ تاگور ـ جوبران ائل لري ماكي دا، سقري ـ شمك قــطورـ بوتان ـ شيپران ائل لري چهريــق ده يئرلشــديلر.سميتگو چوخلو ائل لره باشچي ليق ائتمه يي،آذربايجانلــي لارين يئرلرين ـ يورت لارين،اكيـن يئرلرين، مال ـ داوارلار،وارليـــق لارين،كوچه ري كوردلره باغــيشلاماق لا، باشلادي.سلماس خالقي عصيان ائديب، اوزلري شهري ساخلاماق قرارينا گلديلر.آمما ايران دولتي اونلارا (ايه ر امـن قالماق ايسته ييرســيز باشقا يئرلره كوچون) تكليفيني ائتدي!!
ديگرطــرف دن عمرآقا شكاك آدينداكورد بيريسيني سلاح لانديريب و سميتگونون دويوشونه گوندردي. سيميتگو نهايت توركيه يه قاچماقا مجبور قالدي.نصرت الله خان اعتلاء الملك آذربايجانــين يئني والي سـي ايلك اولاراق عمرآقا شكاكي باشقابير كورد الي له اولدوروب و سونرا ايسه بين النهرين كوردلريــنه خطاب (اوز يوردونوزا،اوز ائلينيزه،بير اصيل ايرانلي و آريايي كيمي،قاييدين!) شانتاژلارين بوراخدي.
آنجاق انگيليز دولتــي بين النهريــن اولكه سينــي دينج ايسته يره ك،كوردلري باشارديقي قده ر ايـرانا وتوركيه يه كوچمه يه مجبورائديردي.شوروي دولتي بو باره ده هر ايكي دولته «ايران ـ توركيه» خبردارليك ائتدي و (كوردلر هر كيمسه يه ارودو اولا بيلير لر)دئميش دي. انگيليز ،شوروي دولتي له دانيشيب و ايران ـ توركيــه آراسينـدا،كوردلر حاقـقيندا بير مقاوله يازماقــي تكليف ائتديلر. بو مقاوله ده هر ايكي دولت قرار وئرديلر:( هرنه ياغي و دويوشچيل كورد واردير سرحدلردن آشمــاقا ايذين وئريلمـه سيـن و ايه ر گلديلر توتولوب باشقا دولته تسليم اولونسون لار.)آنجاق بو قراردولت لرآراسيندا بير ائيله صداقت ودوزگون لوك له اجرا اولمادي و كوردلر،كوچه ري ليك و چال چاپ عادت لرين هئله ترك ائده بيلميردير.
ايلك سـينير سينديرمـا ياريم قايا داـ خان گديك ـ گول ياييـلاق دا اوزوئردي و ايران دولتي آواجيق دا يئرلشه ن كوردلري،محاربه يه گوندردي.توركيه دولتــي بيرگون ده سگسا ن بومــبا بو يئرلره ياغديـردي. ايكينجي سي شيطان آباد ـ دده حسن كنت لرينده اوز وئردي.توركيه دولتي عوض آچماق ايچون سيميتگونو يئني دن ايرانابوراخدي.او،اوشنويه شهرينه داخل اولوب ودرحال يوزآتلي باشيناييغدي،و اوشنويه والي سي له دانيشيقا گئتدي.بللي اولمايان بيرسببه گوره،سيميتگو همين گونده هلاكته چاتدي.توركيه ده اولان كوردلرين بــيرپاراســي اونون انتقامين آلمــاقا ايچون بولاق باشـي ـ قوزولو ـ آيي بيگ ـ شيله ـ تورتك ـ سلطان تپه كند لرينه هجوم گئتــيرديلر.آنجاق بوكنـت لرده داها بــيرتــورك ده قالمـاميشدي،كوردلرايسه بيربيريله چيرپيشماقاباشلاديلار.ايران ـ توركيه ـ روس و اينگليز بوباره ده ساكت دايانيب واونلاري بيربيريني قيرماقا سون نفره كيمي ايذين وئرديلر. اينگيليز دولتي همين ايل ده(1310ش) كلنل ادموندز آديندا بيريني موصل و كركوك كوردلري آراسينا گونــدريب و اونلاري سلاح لانديريــب يئني دن تـــوركيه يه هجوم آپارماق فيكرينده دير.توركيه كونسوللوغو اورمودا بيرمـكتوب داتهرانابئله يازير: تـبريـزده يئرلشه ن داشناكسيــون كميته سي،آغري داغ دايئرلشه ن سلاح لي كوردلره يارديم گوسترير و ايران دولتي بونو بيله رك اونلارامانع اولمور.... منــصور،ايران دولت ناظريي بو اتهام لارا رد جواب وئرير و بو بيرحال داديركي ايران دولتي حربي ناظرليي محمودخان اميني واسطه سي له جلالي لرـ فروزنده ـ ايوب آقا ـ ابراهيم آقا ـ احسان نوري ائللرين و عائــله لرين آغير مقياس لي بير اساس دا،قاراداغ ـ اردبيل ـ خياو و خالخال و خوي شهرلرينه كوچمـه يه باشچيليق ائدير و اونلارهر هانسي يئره ال قويورلار،ناظرآليب و اونلارا باغيشلايير.
آمما همين گونلرده آقا گول و گئــچي داغيندا سلاح لي كوردلريئنه قيرقين توره ديلر...... داغلاريندا،حاج اسمــاعيل ناور،محاربه يه باشلايــير. زيوه سفلي ودومانلي داغلاريندا ايوب آقاباشچي ليقي له بير مــحاربه باشلانير.سونرا ايسه آقداش ـ اوروج كندي ـ تاش كند ـ وقاراداغ دايئنه كوردلر بروحسكي تللوباشچي ليقي ـ له محاربه يه باشلاديلار.ساري اوجاق دامحاربه بيتدي و بروحسكي و كلبعلي هرايكي سي اولدولر.(كلبعلي نخجوان دان قاچان قافقازلي لاردان وكوردلرين عليهينه اولان كونللو تورك اوردوسونو اداره ائديردي).ايران دولتــي ديــزج ـ بازرگان ـ سمــكي آباد ـ قره قويون ـ دانانلو و آواجيق دا قورولان كونللو اوردولاري كي آذربايجانلي لارساريسيندان قورولموش دي،داغيلديب و سرهنگ اميني آديندا بيريني ناظر ائتــدي.سرهنگ امــيني كوردلري آرتيق راضـي سالسين دئيه عبدالله خلف و شيخ رسول ـ حســكي تللونون اوغلان لارين و اونلاريـن تامام ائل لرين تـوركيه دن چاغـيريب ماكــي ـ آق بولاق ـ كروان كنــدي و قيزيلجا و قره آغاج يئرلرينده ما ليك ائتدي.سونرا ايـسه محو بــكر وابراهيــم حسيـن كوردون عائله لرين و اوزلرين خياو دان چاغريب قارا آينا محالين اونلارا باغيش لادي!! ها بئله شيخ قادري كركوك دان چاغريب وآغ گول محا لين دا اونا باغيش لادي!!
سرهنگ محمودخان اميني بو ايش لرينه گوره رضاشاه پهلوي دن لياقت مدالي آلدي و اونو آلاندا دئدي:
بوندان بئله كي ياغي كوردلري ومستقيل ليك آختاران آذربايجانلي لاري بير ياخشي سياست له الده ائــتمه ك اولــور و اونلاري عومور بويو بو صرافـت دن سالماق اولور،بوندان بئله،ايندي كي شاهانه اراده وايسته ك اونلارين محو اولماسينا گئدير.... البته بو ايش هرنه ده ير گوتورسه ده،يئرينه گئتمه لي دير!
و او ايش لرينه داوام،آق بـولاق ـ قارا آغاج ـ مــخورـ كوره ن كندي ـ صدركندي ـ سيلو كندي ـ مـخنث قشلاقي ـ زليم خان قشلاقي و ماكي شهرين تامام عراق دان و سوريه دن كوچه ن كوردلرله دولدوردو.
آذربايجان مدعي لر حصرينده
بئله دورام لاردا،گوره ك آذربايجان اولكه سي 1500 ميلادي ايل دن بري، مختصرجه البته، نه گونلر گورمو شدو.1500 نجي ايللرده صفوي لر حاكميتي ايران داگئديردي.1508 ده اونلارين يئرلري آذربايجان مركزي له،خوراسان ـ ايران ـ آغري داغ يئرلري ـ عراقي عرب،دئمه ك آمودرياچاييندان فرات چاييناكيمي گئديردي.1514 ده،چالداران دويوشونده،ارزنجان ـ دياربكرـ مــادرين وآنا دولونون بعضـي يئرلري صفوي لردن آليندي و عثمانلي امپراطورلوغونا علاوه اولدو.بوايكي اولكه نين و ايكي ديل بير دين بير حاكميتـي بير بيريله برابر چيرپيشديران يئنه انگليز سياستي اولوردو.اونلار بو ايكي خالقا دوشمن چيلي لي(سني ـ شيــعه ) عنوانـيندا اويره ده بيلديلرو چالداران مــحاربه سيندن سونرا دوشمانچيليق جدي حالا گلدي.1524 ده شاه اسماعيل وفات ائتدي.اونون اوغلو شاه طهماسب 1555 ده عثمانلي لار لا صلح مقاوله سي باغلادي.1578 ده عثمانلي موراد،جــنوبي قافقــازا گيريب و شاماخي ودربندي اشغال ائتدي.1579دا شاه اسماعيل،طهماسب يئرينه ايله شدي. عثمانلي لارلا «استانبول» آدلي بيرسازش باغلادي وايلك ايشي اولاراق باش كنتي تبريزدن قزوينه كوچدوردو.1598 ده قزوين دن اصفهاناكوچوب وتبريزي وتامام آذربايجاني بيرسرحدكيمي عثمانلي و روس حاكميتي برابرينده يا لنيز بوراخدي.1607 ده،چوخورسعد و گورجوستانين بيرحصه سين آذربايجان قوشونو واسطه سي له عثمانلي لاردان آلدي.آنجاق ايكي قوشون مــحاربه لري شاماخي ـ تبريز ـ نخجوان ـ اردوباد ـ جلفايا كيمي تجارت مركزلرين داهاضعيف له ديب و ويرانليقا آپاردي.1608 ده صفوي لراردبيلي مقدس شهراعلان ائديب،اصفهاني شاه نشين و قالان يئرلري دورت خانليقينا(بيگ لربيگ ليقي)بولوشدورولر:
1ـ تبريز(طالش ـ خزرساحلي ـ قاراداغ ـ خوي ـ سراب ـ شاماخي ـ مغان ـ مرند و اورموگولونون شرق حصه سي)
2ـ چوخورسعد(نخجوان ـ آراز ساحل لري ـ ماكي ـ آغري داغ يئرلري)
3ـ قاراباغ( مركزشهر ـ گنجه ـ داغليق قاراباغ ـ آران قاراباغ ـ آغستافا ـ اردوباد ـ برگشاد ـ جلفا ـ جوانشير ـ آراز باسار ـ جنوبي گورجوستان)
4ـ شيروان (مركزي شاماخي ـ شكي ـ ارش)
بو دوروم 1640 نجي ايله كيمي گئــتدي و بو اولكه لر و شهرلر گونـو گوندن آرتماقا باشلاديلار.بو ايل ده(1640) روس دولتـي خزر قونشو لوغو اولان اولكه لره هجـومـا باشلادي.بو هجوم لار مركزي حكومــت ضعيف له ديك جه شدت له نيردي.1723 ده روس اوردوسو خزر اطرافي يئرلري چوخلو حد ده آلميشدي.
1726 دا عثمانلي اوردوســو تـفليس ـ شاماخي ـ گنـجه ـ تبريز و خوي شهرين آلدي.1721 ده شيروان خان ليقي مستقيل ليك اعلان ائتدي.1732 ده ايران ـ روس بير مقاوله باغلادي.1736 دا مغان اولكه سينده نادرشاه اوزونو ايران پادشاهي اعلان ائتدي.او گون ده قاراباغ ـ شيروان ـ تبريز ـ چوخورسعد ـ دربند اراضي لري آذربايجان اولوردو.نادرشاه دايمادويوش لرده اولاراق،اولكه بالا ـ بالاخانليق لاراچئوريلدي.آذربايجان دا قورولان خانليق لارايسه: شكي ـ قاراباغ ـ قوبا ـ شاماخي ـ باكي ـ ايروان ـ نخجوان ـ گنجه ـتبريزـ سراب ـ اردبيل- خوي ـ اورميه ـ قاراداغ طالش ـ ماراغا ـ ماكي ـ جاواد ـ خالخال خانليق لار ايدي.قاراباغ حاكيمـي اولان خاچين موغرو،قارا كليسا،باتيو،خدآفرين اولكه لرين اشغال ائتدي.
بو تيكه پارچاخانليق لار هر بيري بيرگــوشه ني گوتوروب و كئــيفي سوردوغو كيمي سلطانليق ائديرديلر1801 نجي ايل ده روسيه شرقي گورجوستاني آلادي.1803 ده روس اوردوسو گنجه يه هجوم ائتدي و بيـر ايل مقاومــت دن سونرا 1804 ده گنجه اشغال اولدو.ايران دولتي روسيا يا رسمي حرب اعـلان ائتدي،آمما باشاريسيز اولاراق قاراباغ ،شكــي و باكـي ني ده اليندن وئردي.1812 اوكتيابر آييندا،روس ايران قاراباغين گولستان محاليندا بير مقاوله باغلايب و آذربايجانين چوخ حصه سيني روسيا يا بخشش ائتدي. بو بخشش ده تورك لرين مسكني اولان يئني گنـجه ـ قاراباغ ـ نوخا ـ لنكران ـ شاماخي ـ قوبا و دربند روسيه يا وئرديلر.
1826دا،گونئي آذربايجان اردوسو،قاراباغي گئري آلاماقا اوراياهجوم ائتدي.بوارودونون باشچي سي تبريزلي آنادان دوغولان عباس ميرزا قاجار ايدي.آمما روسون تام اسلوبلو اردوسو برابرينده بو خالق اردوسو دايانا بيلمه ييب وقيرقينا دوشدولر.1828 نجي ايلين فورال آيينداتوركمانچاي مقاوله سي روس وايران دولت لري آراسيندا باغلاندي.بو مقاوله ده آراز چاييني سرحد بللي ائده ره ك آذربايجانين چوخلو شهرلري و يئرلري شمالي حيصه ده روسيا يا وئريلدي. روس لار بو شهر لرين آدين دئييشيب و«كره پوستونو» عنوانينداآپارديق لاري پروسه ده اونلاردا ياشايان آذربايجانلي لاري (روس آقانـيز دير،قبول ائدين يوخــسا كوچون!) امـريله قارشي لاديلار. قالان آذربايجانلي لار عسگر ليك دن ـ دولتي ايش دن ـ تحصيل آلماقــدان و تامام سياسي ايش لردن معاف اولدولار! اونلارتكجه قرآن از برله مه ك ده ايذين لري وارايدي! هابئله 1847 ده يازيلان قانونا گوره هر 10 عائله دن بير اوغلان، هر 15عايله دن بير قيز روس بيگ لرينه وئرمه لي اولدو.1867 ده يئني بير« يئليز آوت پول »،سرحدبندليك،ايشه باشلادي و آذربايجان شهرلريني بير بيريندن آرالي سالماقا و اونلاردا، روس ـ ارمـني ـ كوچه ري چركس و جويوت و تاتارلاري يئرلشديرمه يه روس دولتي ساريسيندان داواملي ايش لر گئتدي.بو گونلرده البته گونئي آذربايجان قاجارلار الينده يوخسوللوق، چاره سيزليك وآغـير چئتين ليك لره ال به ياقـا ايدي وشمـال دا قارداشلارينــين باشينا گله ن بلالاري دويـماقا مجال تاپميردي. آنجاق شمالي آذربايجان و روس حاكميــتينده اولان يئرلرده پترول استحصا لي، ايش سيز گونئي لي لره،بير قاچاق يولو اولمــوشدور.استحصال اولان پتــرول روسيايا و آوروپايا گئده ركــن، ايشچـي لرينده آياقلاري بو اولكه لره آچيليب و دونيا باشقا بير دونيايميش،باشا دوشدولر.اونلارا باشچي ليق ائده ن ليدرلر،حربي ليدر يـوخ،بلكه بيلـگي لي و دوشونجه لي شاعيرلر،يازيچي لر اولمـــوش لار.1875ده اكينچي آديندا بوراخـيلان توركجه ده رگي او جمله دن دير«حسن ملك زاده»آنجاق بو ده رگي لر و يازي لاردا عثمانلي تورك لرين طرفيــن توتان آذربايجانلـي لار،دايما روس قاماندرلرينه معروض قاليب و آغير ضربه لر گوردولر.آنجاق بو سنه لرده آذربايجانلي لار آرتيق اوزلرينه ايناماقي و آرتيق باشقالاردان ال اوزمه يي اويره نيب ويئني سياسي ليدر بئجرتمه يه باشلاديــلار.علي مردان تويچوباشي ـ احمد آقا اوغلو ـ علي بيگ حسين زاده ـ محمد امين رسول زاده ـ نصيب بيگ يوسوف بيگدلي بو سئرادا ديلار.
آنجاق توركمانـچاي معاهده ايران دولتيني سياسي و اكونومو باخيميندان مطلق روس امپراطورلوغو آلتينا آپارميش دي و انگليز يئني بير يول تاپاراق،گونده بير طريقتي دين آدينا بو اولكه يه بوراخير دي.1844 ده باب ليك طريقتي بللي اولمايان بير يئردن ياراتدي. عدّميه آدلي طريقت ميرزا ملكم ساريسيندان قورولــدو.1892 ده شيخ جمال الدين افغاني اتحاد اسلام آديندا بير فرقه ياراتدي.حوضة بيداران آديندا يئني بير فرقه ياراندي.1896 دا بو فرقه نين آدامي ميرزا رضا كرماني ناصرالدين شاهي ترور ائتدي.
1855 ده انگليز گونئي سمت دن ايرانا داخل اولموشدو و چوخ حصه ني الده ائده رك پترول داشيماقا جان آتيردي. روس و انگليز بير طــرف دن اولكه نين تكجه ده يرلي يئري اولان آذربايجاني ساغماقا بير بير يله ياريشيرديلار. نهايت 1905 نجي ايل ده ستارخان مشروطه انقلابي ايچون تبريز ده قيام ائتدي.همين ايل ده سوسيال دموكرات تشكيلاتي تبريز ده قورولدو.1907 ده رسمي ليين اعلان ائتدي.اونلارين ايسته يي مشروطه حاكميتي ايدي و ايه رديل يله اولموردو،سيلاح لي دويوشمك گره كيردير.نهايت ايسته ديك لري تك مشروطه ني يئرينه يئتيرديلرستارخان 1914ده تهرانين اتابك باغيندا، ارمني لر و فارس لارساريسيندان الدورولدو و باقرخان 1916 نجي ايل ده قصر شيرين ده بير كورد الي له هلاك اولدو.(محمد اميني طالباني). همين ايللرده شما لــي آذربايجان،روس اوردي له، عثمانلي دان قاچان ارمني لره بير امن يئره چئويريلميش دير.آنجاق اورادا ياشايان آذربايجانلي لارا بو سياق(دوز يئيب دوزداني سينديران) خالق يله قونشولوقو ايسته ميرديلر.1905 ده احمد بيگ آقا اوغلو،دفاعي آدييندا بير جمعيت، ارمني لر هجومو برابرينده قوردو.1911 ده مساوات پارتيا سي قورولدو. اونلار (تورك له شمه ك ـ ايسلام لاشماق ـ معاصيرله شمه ك) شعارلار يله ميدانا گلديلر.گورجولر يله آلمانلي لار،ارمني لرله بلشويك لر،بيرله شيب و باكي ده مير يولونو انحصاراآلماق ايسته يير ديلر.لنين،«استفان شوماياني» آديندا بيريني «قافقاز فوق العاده كوميساري» مركزي باشچي ليقـي، باكوياگوندردي.شوماياني مسكويا بئله يازيركي(آنادولو شرقي يول لارين باغلاماق ايچون وقفقازتورك لرين حاصارا سالماق ايچون،بورادا بيرارمني حاكميتي قورولماسي لازم گورونور).بوناگوره ده شوماياني باكي بلديه مجلسي و كومـيسارليق سئچــگي سيني تئزه ساليب، بير پارا نومايش لرله باشارا بيلدي تورك لري بو ايكي مركزدن كنارا قويسون. 1918 مارت آييندا اوچ گونلوق دهشت لي بير قيرقين باكي شهرينده اوز وئردي. بو اوچ گون ده 10000 نفر آذربايجانلي اولومه معروض قالديلار.
11ماي 1918 ده شمالي قافقازيا اوزونو مستقل اعلان ائتدي. آذربايجان بو حيصه ده بللي اولان مستقل بير اولكه كيمي باكي ـ جاواد ـ گويجه ـ شاماخي ـ قوبا ـ لنكران ـ گنجه ـ جوانشير ـ شكي ـ ارس ـ قاراباغ ـ جبرائيل ـ زنگ زورـ قازاق ـ ايروان ـ نخجوان ـ شرورـ يئني بايزيد ـ تفليس ـ بورچالي ـ زاقاتالاتركيبينده تشكيل اولوردو.امريكا،فرانسا ،انگليز و ياپونيا(ژاپن) بو اولكه ني رسمي تانيميش لار.آمماروس قيزيل اردوسو آذربايجاني يئـني دن اشغال ائتمه يه جان آتير و سرحدلرده دايانيب دير.محمدامين رسول زاده اونلاريـــن آماج لارين دونه دونه خالقا چاتديرير.آمما دوشمان دا بوش دايانماميش دير.نريمان نريمان اف واسطه سيله بئله بير سوزو خالق ايچينده يايدي كي( روس اردوسو، تورك آنادولو اردوسونا حمايه ايچون ، آذربايجاندان گئچمه لي ديرآمما رسول زاده اونلارا مانع دير!).
نهايت 27 نيسان 1920 ده روس اوردوسو اولكــه يه داخل اولدو و آز مـدت ده آذربايجان دموكراتيك جمهوريتي سقوط ائتدي.بو اردو آنادولو اردوسونا يارديم ائتمه دي هئچ، ارمنستاني داها گئـنيش لنديرمه يه گوره ايرواني دا آليب اونلارا وئرديلر،آذربايجانلـــي لار مـيليون لار قده ر وارليق لارين قاطار واگــن لاريله مسكو وايا گوندريب،اونلارين اوستونده يازيرديلار: لنين يولداشا پرولتار ارمغاني!
گونئي آذربايجاندا بو ايللرده شيخ محمد خياباني باشچي ليقي له يئني بير مبارزه گئديردي.1920 نجي ايل ده او،آذربايجاندا «آزاد يـستان » دولتي ياراديب و بير ايل ده چوخلو خدمت لر ائتدي.تهران دولتي اونا قارشي دايانماقــا عوام خا لقـي بيرسلاح كيمي الده ائديب و فايدالانــدي .بئله ليك ده 1920 نجي ايل ده (سپتامبر آييندا) هميــن تبريزين عوام لاري عا لي قاپـو مركزينه هجوم گئتيريب وآزاديستان عضولرين قتله يئتيريب،شيخ محمد خياباني اولوب و آذربايجان يئني دن رضا خان پهلوي الينه دوشدو.
بو ايللرده محمد تقي خان پسيان انقلاب لارين آذربايجان ـ مازندران و خوراسان دا گورمه ك اولور و رضاخان ديكتاتورلوغو،يئنه كوردلردن فايدالاناراق اونو خوراساندا،حيدرخان عم اوغلونو مازندران دا هلاكته يئتيريب و 1914 نجي ايله كيمي آذربايجان شمالي و يا جنوبي اولاراق،روس و پهلوي اللرينده نفس چكمه يه بئله ايذنــي يوخ ايدي. بو ايل ده(1941) سيدجعفر پيشه وري باكي دان تبريزه گلير و گلجك رضاخان نوكرلري الي له توتولوب 11 ايل حبس خانادا قالانــدان سونرا،آزاد اولوب بو ايــل ده روس اردوسـو ايرانا هجوم گئتيريب.انگليز، رضاخاني بير آدايا سورگون ائتدي. پيشه وري دموكرات پارتياسيني يئني دن ايــشه ساليب و21 آذر ده آذربايجانــي فدرال اعــلان ائدير ومليت چي قوه لر له ايش بير ليه باشلايب و چــوخ ده يرلي ايش لر گورور. بو دونه تهراندا ايله شن پان فارسيست لر و اونلارين باشچي سي محمدرضا پـهلوي، پيشه وريه كمونيست ـ ماركسيست آدلاري قويماق لا اونو خالق آراسيندا از مه يه چاليشيرلار.آمريكا دولتـي دونيانين بو حيصه سينه بير قدرت مركزي اولاراق يئني آياق آچميشدي و هئچ كيمسه محمدرضا كيمــي بو باره ده اونا اويقون گورونموردو.او(آمريكا) روس اردوسونو قوغو ب و اونون برابرينده محمدرضا دان امتياز لار آلماقا قرارلاشديلار.ايكينجي دونيامحاربه سي قورتولان گونلرايدي و روس و امريكا دولت لري دونيا ني بولمــه يه سوز بيرليينه چاتميش لار.روس اردوسو جنوبي آذربايجاني و مازندراني ترك ائتمه يه سوز وئرير وگئري چكيلير.پهلوي اردوسو بيليردي آذربايجان يئني حاكميتينده سلاح لي اردو و ميليشيايوخدور،اوناگوره ده تعجيل له اورايا هجوم گئتيريب و آز مدت ده 25000 آذربايجانلي نـي، فــدراليسم طلبـينه گوره قتله يئتيريب و دالي جا ميليون لار آذربايجانلي ني اولكه لريندن كوچمه يه مجبور ائتدي.آنا ديــلينده يازمـاق، دانيشماق ،اوخوماق مطلق قاداغن اولدو وآذربايجاني فارسلاشديرماق وآريايي ائتمه ك محمدرضا نين اصيل پروژه سي سانيليردي.
آذربايجانين گوردويو گونللرده بلكه 1910 ـ 1920 ايللر داها يئني دن يازيليب و اوخومالي دير. بـو ايللرده روس دولت لري اوز سرحدلرين بلله نديرركن،تورپاقلاريندا اولان هرنه ياغي ، وحشي كـس لر ويا طايفا لارگورودو.دايانمادان اونلاري آذربايجانين باش سيز ولكه سينه بوراخيردي!جيلولارتوركيه تورپاقيندان وآسوري لريله گورجولرروس تورپاقيندان قوغولان لارايديلر.اونلار هرنه لرين اودوزان بيركس كيمي،هرنه يه بويون اولوب و دئمه ك هئــچ نوعي شرّدن جان قــاچيرتميرلار.اورمـو شهري،آباد و وارلي بير شهر اولاراق اونلارا ان ياخشي مركزسانيلير.ديگر طرف دن دوكتور شد،بارون آرادشز، مسيو قوژول، پاترياك مارشمعون، بارون آرمناك، آقا پطروس ـ آقا يوف ـ بارون هراند ـ ژنرال يو دينيچ،وارطن ارمني ـ ورتزرارمني ـ دوكتور نويان ـ ژنرال وادبولسكي ـ بارون ارمناق ـ بارون استاپانياس ـ اسحاق نصراني ـ مسترميلر،كلنل اشتـــولدر، سميتگو ـ دكتر اليس ـ بارون مناسي يانسن، بارون مناسكان ، مسيو مورو، ماژورايدي ـ بابايوف، بروت آقــا هركي ـ مرگور، جبرئيل بوداغيانس ، ويليام بيج ـ ژنرال پالتافيف ـ پتروس خان ياور ـ ژنرال تامـام چوف ـ ژنرال لبدينسكي ـ گورگيزارمني ـ گرد.آر. سي ـ نيكيتين ـ تراكايوف ـ بارون جر ماك ـ ژنرال چرنـوزبوف ـ پولونيك كوزمين ـ بارون قاراپت ـ ايوشه ـ خليفه مارونيه ـ ژنرال دنسترويل ـ مسيو دنسخا ـ عمــــرخان شكاك ـ ماژور فوكل ـ تومانيانس ـ سرهنگ شموييل ـ شيخ بارزان ـ شيخ عبدالقادر ـ سورن ارمـــــني ـ موسيونر سونتاق ـ شپلي ـ مسيو شاتل ـ كلنل شارديني و..... و يوزلرجه بئله شخص لرين تاپيلماسي،باتـــي آذربايجان دا هئچ ده تصادفي دئييل دير.هرگون شهرين بيرگوشه سينده يئني بيرمركز قورولدو. بو مركز لر طبّـــي يارديم ـ مذهبي مسيونرلره عايد ـ يتيم اوشاقلارا عايد ـ تحصيل اوزه ل مركزلري ـ خسته خانالار ـ عسگرخانالار ـ مكتب لر ـ كنسوللوق لار ـ تلگراف خانالار ـ منشي خانالار ـ آليش،وئريش عمومومركزلري ـ كمسيون مركزلري ـ قاچقين لار حمايه مركزي .... عنوان لاريله گورونورد يسه،سوزيوخ،آمـمــا اونــلارين اصيل ايــش لري سايي سيز ـ حساب سيز حربي آلت لر و مادي يارديم لار اوز آدامـــلارينا گوره ايدي. و اونــلارين آداملاري،نـــصراني لر ـ آسوري لر ـ كوردلر ـ ارمني لر ـ روس لار ـ انگليز لر ـ آلمانلي لار ـ كريستيان لار ـ جويوت لر ـ لازار لار ـ تاتارلار ـ چركس لر ـ نستوري لر ....... وسايره لره اولوردو.گومه لي بوراسي كي مثال كريستيان لارا عايد (كاتوليك لر ـ پروتستان لار ....) قول ـ قول برقرار مركز لر يارانير دي و ها بئله عنوان لارلا،اورمو دا ، بلكه بير عنوان سيز ائو،بئله قا لمايشدي.تكجه آدام سيز و باش سيز اولان لار، اورمــونون اصيل ما ليك لري اولان ،آذربايجانلي لاري ايدي! اونلارين مال ـ دولتي، جان لار ي و عائله لري، ارمني دن قورتولسايدي،كورت لردن قورتولمودو! ويا كوردلردن قورتولسايدي، آسوري لردن قورتولمــوردو! آنجاق اورمو بئله بير مركز لره بالاجالاشديقجا،اونلار ديگركندلره و شهرلره آياق آچديلار.
بئله حال داهركس اوزائششگيني سور ه ن كيمي سيميتگوكيمي آماج سيزيبركس،بــيرگون روس لار لا، ديگر گون انگليز لرله و يئري دوشدوقجا بئله تهران لا،بيرله شيب و آذربايجانلي لار،خصوص خوي وسلماس شهرينده قيرماق دان هئچ نه اسيرگمه دي.
بئله ليك ده،مـفلوك آذربايجانلي لار وارـ يوخ لارين اودوزموش،بيرحال دا كي مركزي دولت دن اونلارا يارديم بئله بيرتيكه چور ه ك چاتميردي،كندلرين،شهرلرين ترك ائتمه يه مجبورقاليب واوكس لركـي يول دا سورقونچو ياغي لره راست لاشميرديلار،وساغلام تبريزه،ماراغايا چاتيرديلار،اوزلريني اوغورلو سانـيرديلار.
تاريخ بيزي گوزله مه يه جك دير
آنجاق بو دئييله ن نوكته لر،تاريخ صحيفه لرينده آزدان ـ چوخ دان يازيلميش حادثه لردن عبارت دير و بير چوخلو حادثه لر واردير تاريخ چي لر اونلاري گورمه ييب لر،بلكه ده يازماقا ايذن لري اولمـاييب دير.
آمما بير اوتري باخيش دا گورونور كي مين لر شهر و كند،مين لر انسان، بو اولكه ده باغـيش لانيب و هلاك اولوب لار،گورونور كي بو اولكه نين گوزه ل وده يرلي طبيعتي،وارليق لاري وان اونملي سي اولان ژئوپولوتيك امكانلاري،يئنه ده طاماح كار استعمار چي لاري بورايا ساري چكيب، گئتيرمه ك ده دير.
بئله دوروم دا باشقالاري گورونمه ده قويوب و اونلاري سبب كار بيلمه ك بلكه بير ائيله دوغرو اولما سين نه دن كي بيزده اولان سهولرده واردير. يوز ايل دن آرتيق كولتوردن، مدنيت دن، ديل دن،ائل دن دونيادان آرا آچان ايكي آذربايجان،نورمال اولاراق بوگون بئله بيرخالقي يئتيريركي سياست دن،دوزگون علاقه لردن، ســـويــه لي اكونومــودان، اسلــوبلو حركت لردن و ديگر زامان طلب لريندن گئري قا لمــيــش حال دا، باشقـا لارين فـــيكيرلرينه ال آچماقا مجبور قا ليريق.بو گون سوزوموزو دئمه يه گوره و ايسته ك لريميزي يئرينه يئتيرمه يه گوره ، گئچميش يو لاري سيناماق بو ش يئره چاريق يرتماق دير.
بوگونون دورومون گره ك كي ايللر بوندان اونجه قاريش لاميش اولايديق وگئري قالديقيميزا گوره،داها سرعت لي وداها كسگين چاليشمالييق. بوگون بيلگيلي انسانلاراميدان وئره رك اونلاردان اويوت آلاراق بلكه بئله ديرگين بير دورمودان چيخيش يولو تاپماق اولسون.
تاريخ آياق ساليب،بيزي گوزله مه يه جك دير.بئله بيريولون يولچولاري دايانمادان،گئتمه لي ديلر.يوخسا دايانماق همين،آياق لار آلتيندا ازيلمه يه و داها آرتيق يئر اوزوندن خوارليق لا محو اولماقا راست لاشيــريق. وارليقينا اينانمايان خالق،باشقالاري نه ساياق اوز وارليقينا اينانديرا بيلير؟شعريازان خالق دان،شمشير توتماق توقعي سي سهو بيرتوقعي دير.و شعريله زامانين سئرت ليك لري هئچ اويقون گورونمور.يازي ميزي،اوزوموز يازما ساق ايــه ر،باشقالاري يقــين اوز ايسته ك لري كيمــي يازاجاق لار.بوباره ده اونلاردان نفرت و كين بسله مه ك يئرينه،آزجااولموش اولسادا اوزوموزه آجيق لاناق.بيزهاچان اوره ك دن وارليقيميزي هارايلاييب، اعلان ائتديك؟ هاچان جدي اولاراق باشيميزا گله ن بلالاري، باغيريب ديله گلديك؟ و هاچان بيرلـيك ده، ممكن بير يولا ساري آتديم آتديق؟
سون
يازي دا بو كيتاب لاردان فايدالانميشام:
1ـ الماسونيه منشئه الملك اسرائيل ـ محمد علي زعبي ـ بيروت
2 ـ قضايانا في الامم المتحده ـ خيري عماد
3ـ اضطهاد العرب،جامعه الدول العربيه ـ قاهره
4 ـ مشاهدات آمريكائيان مقيم تركيه ـ ليسيوس
5ـ كما ليسم در برابر متفقين ـ ام.پايارز ـ قسطنطنيه 1922
6ـ آلمان و ارامنه ـ ژي ليسيوس
7ـ خاطرات بيست و شش ماه در تركيه ـ اچ مورگانتو
8ـ بخاطر ارمنستان ـ پ كيلارد
9 ـ قانلي سنه لر ـ محمدسعيداردوبادي
10 ـ جنبش هاي ملي كرد و روابط ارامنه و كردها ـ كاروساسوني
11 ـ خاطرات آقا بيگ اف ـ ترجمه حسين ابوترابيان
12 ـ ارمني لر و ايران ـ ميرزا محمد بالا زاده ـ باكي 1993
13 ـ اورميه در محاربه عالم سوز ـ معتمدالوزراء
14 ـ وحشت در سقز ـ مصطفي تيمور زاده
15- The history of seyhonizm movment by: Dr.Alen Tayer
16- when prophets speak
by: Litman Rozental
17-Armanegan - Jahn Mari Karzo
18- The Emergence of Kurdish National ism -Texas University