ملت بزرگ ترک

ملت بزرگ ترک ازاروپا تاآسیای مرکزی,قفقاز,ترکمنستان,خراسان,افغانستان تا چین

Safaviler devleti ve Türk dili[1]

       Şah İsmail Nahçıvan’ın yakınlığında yerleşen Şarur’da Elvend Mirza Akkoyunluyu da yendikten sonra 1501 yılında Safavi -Türk devletini tesis ederek, ta eskilerden Azerbaycan’ın medeniyet merkezi olan Tebriz’i başkent ilan etti. Şah İsmail’in oğlu ve canişini olan Şah Tehmasip Osmanlı tehdidi ve güvenlik nedeniyle başkenti Kazvin’e intikal etti. Birinci Şah Abbas ise başkenti İsfahan’a nakil ettirdi. Baş kentin Türk Merkezli Tebriz şehrinden Fars nüfusu ağırlıkta olan İsfahan şehrine intikal edilişi Tebriz’in siyasi ve kültürel önemini geniş anlamda küçümsemiştir. Diğer taraftan Şah Abbas’ın orduda yaptığı reformlar yüzünden Kızılbaşlar ehemmiyetlerini kaybetmeye başlamışlardı.

       Bütün bunlara karşın Safavi şahlarının ve Kızılbaşların ana dili olan Türkçe yeni başkent İsfahan’da da Tebriz’de ve Kazvin’de olduğu gibi kendi yaygınlığını ve etkinliğini sürdürmekte idi. İsfahan’ın Abbasabad mahallesinin sakinlerinin dile de ta evvellerden Türkçe idi. Bu mahalle İsfahan’ın batı tarafında Tebrizlilerin yerleşmeleri için ihdas edilmiştir.

       Avrupalı gezginler ve İran’da görevli olan bazı Avrupalılar Türk dilinin Safaviler dönemindeki önemi konusunda ilginç bilgiler vermektedirler.Bu bilgiler ırk ve dil konusunda olmakla beraber bu dönemdeki Türk dilinin olağan önemini ve değerini de içermektedir. İki yıl İstanbul’da ikamet ederek Türkçe öğrenen ünlü seyyah Pietro Della Vale 18 Aralık 1617 yılında İsfahan’dan arkadaşı Maryo İskipano’ya gönderdiği mektubunda yazıyor ki: “Safavi devletinin arazisinde Farsça’dan daha çok Türk dili konuşuluyor, özellikle sarayda ve devlet şahsiyetleri arasında…yalnız, Türkçe konuşmak Safavi devleti vatandaşlarının Türkçe’yi Farsça’ya tercih etmeleri ve Türkçe’ye daha fazla değer vermeleri anlamında değildir. Bunun bir nedeni Safavi devleti tebaalarının çoğunlukta Türk ve diğer nedeni ise ordunun bütünü ile Kızılbaşlardan ibaret olmasıdır. Kızılbaşlar ise soy olarak Tüktüler. Hatta padişahın kulları ve hizmetkarları bile Türkçe konuşuyor ve Farsça bilmemektedirler. Bu nedenle de yalnız emirler değil ordu ile daim temasta olan padişah da metlepleri kolayca anlatabilmesi için Türkçe konuşuyor. Bu yüzden de ancak Türk dili sarayda, özellikle saray kadınları arasında iletişim ve anlatışım aracıdır.”[2]

       Della vale bu mektubunda yazı dili olarak kullanılan Fars dili üzerine de değinmektedir. 1618’de Mayıs ayının başlarında kaleme aldığı diğer bir mektubunda da Şah Abbasla olan görüşü ilgili bilgi vermektedir: “ Şah bana oturma emri verdikten sonra, seferim konusunda ve bu yerlere gelişimin nedeni ile ilgili Türkçe sorular sordu. Ben özet şekilde Şahın sorularına yanıt verdim. Şah adeti üzere benden duyduklarını Farsça’ya çevirip ve etrafındakilere söylüyordu… İstanbul ağzıyla konuştuğumdan dolayı Şah benim bazı sözlerimi anlayamamıştı ve aynı cevabımı ben tekrar söylemek zorunda kaldım.”[3]

       Bu müellif Safaviye’de (İran’da) bulunduğu süre içerisinde, hatta Türkçe bir şiir de yazmıştır.[4] 1620’de Türkçe’nin grameri ile ilgili bir kitap yazarak, eserinin girişinde Türk dilinin önemi üzerine deyinmiş ve Türkçe’nin geniş bir coğrafi yaygınlığı yüzünden öğrenilmesini zaruri saymıştır. Türk dilinin coğrafyasını Kızılbaşlar devletinin arazisi (İran, Bağdat, Afganistan, Kafkaslar), Osmanlı imparatorluğu (Avrupa, Afrika, Küçük Asya, Balkanlar), Merkezi Asya (Türkistan) ve Türklerin yaşadığı diğer yerler olarak anlatmıştır.[5]

        Diğer Avrupalı yetkililerden birisi de imparator Ferdik Fen Helshtayn tarafından Alman Büyük Elçiliği Özel Kalem Müdürü gibi Rusya’ya ve Safaviye’ye (İran’a) gönderilen Adam Olearius’dur. Bu şahıs 1636. yılın Kasım ayından 1638. yılın Şubat ayına kadar Safaviye’de olmuştur.   Olearius Şahın Büyük Elçiler için düzenlediği bir şöleni vasıf ederek yazıyor ki: “Şölen bittikten sonra Eşik ağası başı Türk dilinde yüksek sesle böyle dedi: “Sofra hakkına, şah devletine, gaziler kuvvetine, Allah Allah diyelim!” Ziyafette bulunanlar bir aynı zamanda bir sesle tekrarladılar: Allah Allah”[6]

       Aynı müellif yazıyor ki Safavi yönetiminde bulunanlar, özellikle Şirvan, Azerbaycan, Irak, Bağdat ve İran’da yaşayanlar kendi çocuklarına Türkçe’yi öğretiyorlar. Ve devam ediyor ki Türk dili Safavi’lerin başkenti olan İsfahan’da o kadar etkindir ki orada Farsça bir söz duymak bile çok çetindir.[7] Müellif yine de yazıyor ki: Safavi tebaaları Türkçe ve Farsça şiir eserleri okuyorlar. İmadeddin Nesimi, Nevai, Fuzuli gibi şairlerin Türkçe ve Firdevsi, Hafız ve Sadi gibi şairlerin ise Farsça şiirleri okunmaktadır.”[8]

       11 yıl Safaviye’de (İran’da) olmuş Şüvaliye Jan Şardon yazıyor: Yalnız Ebherden sonra başlayan Güney taraflardaki şehirlerde ve köylerde Farsça duymak mümkün olsa da, Ebhere kadar genellikle Türkçe konuşulur. Ama bu Türkçe’nin Osmaniye (Osmanlı) Türkçesinden bir az lehçe farkı vardı.[9] Aynı müellif sefer namesinin dillere ait olan bir bölümünde Türk dili konusunda şunları yazıyor: Safavi devletinde ordunun ve sarayın dili Türkçe’dir. Aristokrat bayanlar ve beyler hep Türkçe konuşuyorlar. Bunun bir emel nedeni vardır. Safavi hanedanı Türkmenlere mensupturlar ve onların ana dilleri Türk dilidir.[10]

       1683. yılda Papanı temsilen Safaviye arazisine gelen ve üç yıl İsfahan’da yaşayan P. Sanson Safaviyelilerin (Safavi devleti vatandaşlarının) şahın manevi gücüne, bütün suçlardan arınmışlığına olan inancından söz açarak diyor ki: “Onlar bütün konuşmaları sırasında “kurban oluyum, din imanım padişah, başın uğruna feda oluyum” ibarelerini çok kullanıyorlar”[11]

       1644’te bir heyetin başkanlığını yaparak Safaviye’nin başkenti İsfahan’a gelen ve İsfahan’da da yaşamını yitiren Raphael du Mans “1660’larda Safaviye’nin durumu” adlı kitabında Türkçe ile Farsça’nın önemleri konusunda böyle yazmıştır: Fars dili ancak derbarın (sarayın) dışında, Türk dili ise hem sarayın dışında, hem de içinde konuşuluyor. Yunanca ve Latince’nin meziyetlerini bu dillerle ilgili yazılan gramatolojik eserlere bağlayan müellif devam ediyor: Bu açıdan Türk dilinin Latince ve Yunanca ile kıyasta hiçbir eksik yanı ve yönü yoktur. Diğer taraftan Türkçe’nin Latin dillerinde olduğu gibi kuralsız fiilleri yoktur. Türk dilindeki fiillerin ve isimlerin türemesi belli kurallar üzeredir[12]. Bu müellif 1684’te Türk dilinin grameri ve özelliği konusunda Latince bir risale yazıyor. Bu risale özet şekilde yazılmış bir değerlendirme olmasına karşın, Türk dilinin o dönemdeki durumu ve niteliği ile ilgili önemli bilgiler vermektedir.[13]

       Alman Engelbert Kaempfer 1684 yılında İsviçre Büyük Elçisinin rekabında Safaviye’ye geliyor. İsviçre Büyük Elçiliğinde özel kalem müdürlüğü ile beraber tababette yapan Engelbert Kaempfer Türkçe ile ilgili şunları yazıyor: İsfahan’da Safavi sarayında kullanılan Türkçe İsfahan ahalisinin dili olmaktan ziyada saltanat hanedanının ana dilidir… Türk dili Safavi sarayında ve aristokratlar arasında o kadar saygınlık kazanmış ki devlet düzeyinde makam sahibi olan ve Türkçe’yi bilmeyenlere bir türlü aşağılık gözü ile bakıyorlar.[14]

       İsfahan’da yayımlanmış o döneme ait üç dilli (Türkçe, İtalyanca, Farsça) bir sözlük kitabı mevcuttur. Bu kitap rahiplerin kullanılması maksadı ile yazılmıştır. Bu da o dönemde Türkçe’nin dini propagandalar için ne kadar gerekli olduğunu ispatlamaktadır.[15]Bu lügat kitabı konuşma dilinin sözlerini içermektedir.

       Vakıanevis Mohemmet Tahir Vahit 1070 (Hicri Kameri) yılında İkinci Şah Abbas saltanatının vakıaları konusunda şöyle yazıyor: “Mustafa Derviş kendi vatanına dönmek isterken, Rakamı Eşref (Ulu padişah) onun güvenliğini sağlamak için mübarek hattı ile Şirvan Beyler Beyi Hacı Manuçehrha’a hitaben bir aman name (güvenlik mektubu) tahrir etti.[16] Bu aman namenin sade üslubu Şah İsmail’in ve Şah Tehmasib’in döneminde Türkçe çıkarılan hükümlerin ve fermanların üslubu ile aynıdır.[17] Bu mektupların dili, gündelik konuşma dili ile Birinci Şah Abbas döneminden itibaren Osmanlı şivesinden etkilenerek oluşan ve Safavi devletinin Avrupa ülkeleri ile mükatibe (yazışma) ve mürasile (diploması ve elçilik dili) dili olan Türkçe’nin ortasıdır. Yani bu mektupların dili Batı Türkçe’si (Osmanlıca) ile Doğu Türkçe’sinin (Safavi’lerin kullandığı Türkçe) oluşturdukları Ortak Türkçe’dir. Örnek gibi aşağıdaki iki mektuba işara etmek mümkündür:

1.     Şah Safi’nin Avusturya imparatoru ve Macaristan padişahı İkinci Ferdinand’a mektubu.

2.         Şah Sultan Hüseyin’in Duk Saksonlu Ferdik Oksdoks’a ve Polonya padişahına yazdığı mektup.[18]

       Fuzuli şiirinin üslup ve tarzını Osmanlı şairlerinin şiirleriyle kıyaslayan Osmanlı tezkire yazarları müphem yorumlarda bulunmaktadırlar.[19] Bence onlar iki edebi lehçenin arasında mevcut olan farklılığa dikkati fazla yöneltmişler. Bayat ilinden olan Fuzuli kendisini Türk ve dilini Türkçe olarak tanımlıyor[20] ve Osmanlı şairlerini Rum Bulgaysı ve Timuriler devri şairleri ise Tatar füsahası adıyla anlatıyor.[21]

        İlk kez olarak Sadiki Kızılbaş mütekellimleri terimini de bu iki lehçeye artırmıştır.[22] Kızılbaş’ça dil terimi Safaviler zamanında yaygın olan Türkçe’ye söyleniyordu. Bunun da nedeni Safaviler devletini kuran Anadolu Kızılbaşları olsun gerek. Safaviler inkıraza uğradıktan sonra Kızılbaşlık da siyasi ve mezhebi bir kimlik olduğundan dolayı yaygınlığını kaybedip ve zamanla tarihten dışlanır hale geldi.

       Bazı söylentilere karşın Safavi şahları şiirin ve edebiyatın hamiliğini yapmışlar. Bazı Safavi şahları ve şehzadeleri kendilerini zül lisan (iki dilli) şair oluyor ve Türkçe ve Farsça şiir yazıyor, yazarları ve şairleri teşvik ediyorlardı.[23] Şah Abbas bir taraftan Şefai ve başkalarından Çağatay Türkçe’sinin ünlü şairi Haydarın “Mahzen” adlı kitabının Farsça’ya tercüme edilişini istiyor,[24] diğer taraftan da kütüphane müdürü Sadekiden Mevlana Celaleddin Rumi’nin Mesnevi’sinin Türkçe’ye çevrilmesini diliyordu.[25]

       Safavi derbarında (sarayında) meliküşşüaralık makamı resmi bir rütbe idi. Meliküşşüaranın hizmeti ondan ibaret idi ki her yılın değiştiği günden önce (nevruzdan önce) ilk baharın ve padişahın mehdinde ve senasında güzel ve sanatsal içeriği ve üstünlüğü olan kasideler yazmalı ve sonra da nevruz bayramı geldiğinde şair büyük ve resmi bir toplantıda yazdığı kasidesini okumalı, padişaha sunmalı idi. Padişahın soyu, tarihi ardıllığı ve sıralanışı ile manzum şekilde bu kasidede belirlenmeli ve padişahın yaptırdığı imaretler ve sarayların adı çekilmeli idi.[26]

       Bir süre Safavi derbarının mostofisi (muhasibi) olan Tesir Tebrizi’nin divanında Türkçe gazellerden başka, Türkçe kasideler ve mesneviler de görünmektedir. Aşağıdaki manzumelerin adlarından da belli olur ki Şah Süleyman ve Şah Sultan Hüseyin’in zamanında Türkçe meliküşşüaralık görevi bu şaire (Tesir Tebrizi’ye) havale edilmiştir:

-         Kaside (Türkçe). Nevvap Eşref Akdes Ala Şah Süleyman-Üs Safavi’ye sunulmuştur.

-         Kaside (Türkçe). Şah Sultan Hüseyin- el Musevi’nin şahlık tahtına oturması dolayısıyla yazılmıştır.

-         Türkçe Terci’. Nevvap Tuba’ya sunulmuştur.

-         Eydiye mesnevisi (Türkçe)

-         Gazel (Türkçe). Şehzade Sultan Akber ibn-i Oreng’in huzuruna sunmuş ve şehzadenin istehsanına (takdirine) makbul görünmüştür.[27]

       Bu dönemin tezkirelerinde bir çok şairlerin adları ve şiirlerinden örnekler verilmektedir. Bu şairlerden Türkçe divan veya Türkçe kabili mülahaza şiirler mevcuttur. Onların İsfahan’daki edebi faaliyetleri Safaviler derbarı ile irtibat içerisinde oluşa gelmiştir. Bu şairleri aşağıdaki gibi sınıflandırmak mümkündür:

a-     Türkçe ve Farsça divan yazan şairler: Amanı ve Sadeki gibi

b-    En çok Farsça ve birkaç tane de Türkçe şiir yazan şairler: Saib Tebrizi (17 Türkçe gazel yazmış), Vaiz Kazvini (9 tane Türkçe gazel yazmış), Tesir Tebrizi. (Bu şairin kasidelerden, gazellerden oluşan Külliyatında “Türkiyat” 447 bentten ibarettir)

21.03.2003



[1] . Bu makale İsveç’te yayımlanan “Tribün” dergisinin 4. sayısından götürülmüştür. Makale ilk kez İngilizce yayımlanmış, sonra da Fars diline Tercüme edilerek Tribün dergisinde yayımlanmıştır.

[2] . I Viaggi di Pietro Della vale, ed. F. Gaeta, I (Roma, 1972),8

[3] . Aynı kaynak s. 236

[4] . Ettore Rossi, Versi turchi e altri scritte inediti di Pietro Della vale, RSO, 22*1947). 92-98

[5] . Ettore Rossi, importanza dell, inedita grammatica turca di Pietro Della Vale, Atti del XIX Congresso internazionale degi Orientalisti, (Roma,1993), 203.

[6] . Adam Olearius, Vermehrte neue Beschreibung der muscovitischen und persischen Reyse, (Schleswig, 1656), 512

[7] . Ayni kaynak. S. 616

[8] . Aynı Kaynak. S. 624

[9] . Voyages du Chevalier Chardin en Perse (Paris, 1811), II, 385-386

[10] . Aynı kaynak. 4. kitap, s. 238

[11] . P. Sanson, Estat Present du Royaume de Perse (Paris, 1694), 137

[12] . Raphael du Mans, Estat de la Perse en Ian 1660 (Paris, 1890), 134 sqq.

[13] . Bakınız: T. Gandjei, Turcica Agemica, London, 1989

[14] . 13- Engelbert Kaempfer, Amoenitatum exoticatum politico-phsico-medicarum Fasciculi V, (Lemgoviae, 1712), 144.

[15] . A. Bodroligeti, On the Turkish Vocabulare of the Isfahan Anonymous, Acta Orient. Hung. 21 (1968),15/13

[16] . Mohemmet Tahir Vahit, Abbas name, İbrahim Dehgan’ın çalışmaları, Erak 1329 (h.ş), s. 255

[17] . Bu iki mektubun metlerini L. Fekete Tiflis’te Philologia Orientalist’te 1973’te yayımlamıştır.

[18] . Bu mektuplar yayımlanmıştır. Bakınız: İran şahlarının iki Türkçe mektubu, TM, V-VI (1 934-36), 269-247

[19] . Latifi tezkiresi, el yazma nüshası Britanya müzesi Add.17339 76. yaprak

[20] . Fuzuli rubailerinde Tanrıya hitaben der:

      Ben Türk zebandan iltifat eyleme kem

       Veya

       Ey ukde guşayı Acem u Türk u Arap

       Ressamı rüsum fazl u asarı edep

       Mazmun-i hadisin sebek-i her millet

       Devayı kabulün senedi her mezhep

[21] . Külliyat-i Fuzuli, (İstanbul 1924), 6-7

[22] . Külliyat-i Sadiki, Tebriz Milli Kütüphanesi el yazma nüshası, s. 1022

[23] . Fahri Herevi, Revzetüsselatin, Tashih eden Hayyampur (Tebriz 1345 h.ş) 4-12, 21-28 ve Sadeki, Mecme-ül Havas, tashih ve tercüme eden Hayyampur (Tebriz 1327 h.ş)

[24] . Nesrullah Felsefi, Birinci Şah Abasın Hayatı, ikici kitap, Tahran 1324(h.ş) s. 39

[25] . Külliyat-i Sadeki 1021-22

[26] . Destur ül Müluk Mirza Refia, Mohemmet Tagi Daniş’in araştırmaları, Humaniter İlimler ve Edebiyat Enstitüsü, kayıt sayısı 68 (1348 h.ş), s 424

[27] . Külliyat-i Tesir, Alii Sepehsalar Medresesi el yazma nüshası. Bu el yazma hakkında geniş bilgi edinmek için bakınız: Fehreste in ketabhane (Bu kütüphanenin

fehresti). Telif eden: Yusuf Şirazi, Tahran 1316-18(h.ş) s. 537-76

Prof . Dr. Türkan Genceli

Çeviren: Güntay Cevanşir

+ نوشته شده در چهارشنبه هجدهم شهریور 1388ساعت 19:31 توسط (ائل دایاغی) |

موغول عدالتي

چينگيزخان تاريخين ان ديسيپلينلي، ان عدالتلي خاقاني اولموشدور. چيگيزخان بير- بيري ايله سورکلي ساواشان موغول بويلاريني بؤيوک آماج دوغرولتوسوندا بيرلشديرميشدير. سياسي آچيدان حضرت محمدين عربلره ياپديغيني چينگيزخان دا موغوللار اوچون ياپميشدير. آنجاق چينگيزخان شريعته دايانان دؤولت دئييل، عاغيلا دايانان بير دؤولت قورموشدور. حضرت محمدين گتيرديگي شریعتده، يالنيز موسلمانلار قارداش ساييلير، موسلمان اولمايانلار جزييه (موسلمان اولمامانين جزاسي) اؤده ييرديلر. چينگيزخانين ياسالارينا اويان بوتون اينسانلار، عيرقيندن و دينيندن آسيلي اولماياراق برابر حقوقدان برخوردار اولوردولار. بوتون دينلره و اينانيشلارا عئيني مسافه ده دوران تاريخين ايلک ايمپئراتورلوغونو چينگيزخان قورموشدور. چينگيزخانين ظوهورو و موغوللارين تاريخ صحنه سينه سيچيراييشي ايله سياسي ايسلام ظولمو آلتيندا اينله ين ميللتلر آزادليقلارينا قوووشدولار. جاميلري ساختا موقددسليک مکانينا چئويرميشدي عبباسي خيلافتي. جاميلر ظولم آتشي نين مکانينا دؤنوشموشدو. مظلوملار سادجه ظاليملردن دئييل، جاميدن ده قورخوردولار. جاميلر ظاليملرين منافعييني قورويوردو اينسانلاري جهننم عذابيندان قورخوداراق. موغول آتلاري، موغول آتليلاري جاميلره گيرديلر. جاميلرين چوخونو آتلارين ياتاقلارينا، کاروانسرالارا دؤنوشدوردولر. جامي موقددسليگي تابوسونو ييخديلار. اينسانلارين ويجدانيندا و عاغليندا حؤکم سورن جاميلرين ياراتديغي قارانليقلار دَليندي. موغوللارين گليشي ايله دين قارانليغيندا بوغولموش، بورخولموش عاغيللارا آيدينليق گلدي.

چينگيزخانين ياسالاري گره گی شامانچيليق، خريستيانليق، کريشنايسم، بوددیسم، ايسلام، چين اينانجلاري بير- بيرينه قاريشدي. هئچ بير دين ديگريندن اوستون ساييلمادي. سون پئيقمبرين سون ديني نين تلقين ائتديگي اوستون دين آنلاييشيني موغوللار اورتادان قالديرديلار. موغول عدالتي قارشيسيندا بوتون اينانجلارا ائشيت داورانيلدي. اينسانلار اينانجلارينا، منسوب اولدوقلاري دينه گؤره اينساني نيته ليک قازانمازلار. اينانج بيرئيسل ويجدان ايشيدير. اينانجين ايجاباتلاري سوسيال پلانا داشينا بيلمز، داشينماماليدير. داشينديغيندا دين يولوندا اينسانلار بير-بيري نين اوستونه قيلينج چکميشدير. بو جهالتي موغول عدالتي اورتادان قالديرميشدير. موغول عدالتي نين گتيرديکلريني باتي دونياسي رؤنئسان دئوريميندن سونرا آنلاماغا باشلاياجاق و ديني، دؤولت ايشلريندن آييرماغا اؤزنه جکدير. مارکوپولو موغول عدالتيندن يازير. موغول عدالتي ايپک يولوندا اؤنجه دن بنزري اولمايان گوونليک ساغلاميشدي. چينگيزخان خارزمشاه دؤولتي ايله ساواشماق ايستميردي. چينگيزخانين ائلچيسي نين خارزمشاه طرفيندن باشي نين کسيليب گئري گؤندريلمه سي چينگيزخاني ساواشا سورکله دي. چونکو ساواشماسا ايدي اؤز يازديغي ياسلاري پوزموش اولاردي. چينگيزخانين ياسالاريندا «ائلچييه حؤرمتسيزليک ائدن اؤلمه ليدير.» کيمي بير قورال وار ايدي. چينگيزخانين بو قورالي اولوسلاراراسي ديپلوماسي ده نزاکتين قورونماسينا خيدمت ائديردي. چينگيزخانين ياسالاريندا دئييليردي:

1- بير قادينا و چوجوغا قيلينج قالديرانا اؤلوم.

2- يولچويا باريناق و يئيه جک وئرمه يه نه اؤلوم.

3- اوغورلوق (چالينتي) مالي ساتانا اؤلوم.

4- اوغورلوق اولدوغو بيلينن مالي آلانا اؤلوم.

5- چاپاري (خبرچيني)، ائلچيني اؤلدورنه اؤلوم.

6- ساواشدا قيلينج بوراخانا اؤلوم.

7- قيلينج بوراخانين يولداشينا دا اؤلوم.

8- فرار ائدن کيشييه اؤلوم.

9- تسليم اولان دوشمني اؤلدورن عسگره اؤلوم.

10- ائرککله جينسي ايليشکيده بولونان ائرکه يه اؤلوم. هر ايکيسينه ده اؤلوم.

يوخارداکي موغول ايلکه لري دؤولت دوزه نيني، ايجتيماعي اخلاقي قوروما آچيسيندان چوخ اؤنمليدير. ساواشدان قاچان عسگر اوردودا روح دوشگونلوگو يارادا بيلر. بو اوزدن ده قاچان عسگري يولداشي اؤلدورمورسه، روح دوشگونلوگونون يارانماسينا دولاييسييلا يارديمچي اولور. يالنيز بئله مؤحکم اخلاق قوراللارينا دايانان بير ميللت دونياني فتح ائده بيلر، دونيانين ان بؤيوک ايمپئراتورلوغونو قورا بيلردي.

کورسللشمه نين تمليني موغوللار قويموشدور. چونکو کورسللشمه آزاد بازارا و تيجارت گوونليگينه دايانان بير اولقودور. کولتورل آنلامدا دا هئچ بیر اينانجلارين ايقتيصادي مسئله لره موداخيله ائتمه مه سيدير. ديني تيجارت يوخدور. تيجارتده منافع وار. باشارانين دينينه، اينانجينا باخماق گرکمير. بو ايلکه ايلک دفعه چينگيزخان طرفيندن ايمپئراتورلوغون ياساسي حالينا گلدي. ژاپونييادان، کوره دن، چيندن توتموش، بوتون اورتا دوغونو، مرکزي آسیانی، آنادولونو ايچينه آلان موغول ايمپئراتورلوغو. میلاددان 1200 ایل اؤنجه حمورابی دا دؤولتین یاسالارلا ایداره اولونماسینی ساغلامیشدیر، آنجاق اونون یاسالاری چینگیزخانین یاسالاری قدر قاپساییجی دئییلدی.

او زامان دونيادا بو قدر بؤيوک بير ايمپئراتورلوغو قوروب يؤنته جک موغول يوخ ايدي. موغول ايمپئراتورلوغونون ووروجو و قوروجو گوجو هم ده تورکلر ايدي. موغول- تورک ايمپئراتورلوغو ايدي. موغول- تورک ايمپئراتورلوغونون يوکسليشي ايله تورک ميللتي نين اوزاق گله جکده يازقيسي دَييشه جکدي. عوثمانلي دؤولتي نين قوروجوسو اولان کايي بويو موغوللارين يوکسليشي ايله تورکوستاندان آنادولو کؤچموشدولر. ارتوغرول بئيين دده لري. اودمان (عوثمان دئييلير يانليش اولاراق) بئيين هر ايکي ائشي ده موغول ايدي. عوثمانلي دؤولتي اوروق اولاراق (آنا سويو طرفيندن) موغولدور. موغول- تورک ايمپئراتورلوغونون ترکيبينده آنادولويا گيرن تورکلر داها سونرا عوثمانلي دؤولتي نين عسگري قولونو اولوشدوراجاقديلار.

موغول- تورک ايمپئراتورلوغونون يوکسليشي و اورتا دوغويا گليشي ايله، اينسانلار سادجه سياسي ايسلامين ظولموندن قورتولماديلار. اورتا دوغودا دونيوي دؤولت قورولدو. صنعت دينين حبسخاناسيندان چيخا بيلدي. بوددیست اويقورلارين صنعت اثرلري، اؤزلليکله تبريزده اؤز ائتکيسيني گؤستردي. اويقور مينياتور مکتبی، تبريز مکتبی ايله بيرلشدي. اويقور رسسامليق صنعتي ده اورتا دوغويا آخيش ائتدي. تصوووفده اورتايا چيخان هيند تاثيري موغوللارين تاثيري ايله اولموشدور. اورتا دوغودا بيليمه، بيليم آدامينا سايقی مئيدانا چيخدي. چونکو موغوللاردان اؤنجه بيليم ايلاهيياتين ديشينا چيخا بيلميردي. ايلک دفعه اولاراق موغوللارين زامانيندا ماراغادا بؤيوک رصدخانا تاسيس ائديلدي. اؤنجه تئروريست ايسماعلییه مذهبينه منسوب اولان و ايسماعلييه پادشاهي خورشاهين وزيري اولان خواجه نصرالدين طوسي ده موغول دؤولتي نين خيدمتينه آليندي. نصرالدين طوسي «اخلاقي- ناصيري» کيتابينا ايکي موقدديمه يازميشدير. بيرينجيسيني ايسماعيلييه ايله بير يئرده اولدوغو زامان، ايکينجيسيني ايسه هولاکو خانين وزيري و رصدخانانين يئتکيليسي اولدوغو زامان. ايکينجي موقددیمه ني يازارکن، هئچ بير ديني باسقي نين آلتيندا اولماديغي سئزيلير. بونلار موغوللارين عاليملره وئرديکلري دَيَر حسابينا اولموشدور. صفی الدین اورموی ده موسیقیده کی یارادیجیلیغی نین ان اولقون دؤنمینی مغول ساراییندا گئرچکلشدیرمیشدی. عبباسی خیلافت ساراییندا آیدا 6 مین دینار آلاراق کیتابخانا مودیری چالیشان صفی الدین اورموی یه هولاکوحان آیدا 10 مین دینار معاش باغلامیشدی. ایقتیصادییاتی چؤکموش عبباسی دیناریندان موغول دیناری نین بیر نئچه قات دَیَرلی اولدوغو دا گؤز اؤنونده بولونمالیدیر. موغولللار عاليمين اينانجينا دئييل، عاغلينا احتيياج دويوردولار. بو اوزدن ده موغوللارين گليشي ايله دين ظولموندن قورتاران ميلتلر و اينسانلار راحات و آزاد نفس آلا بيلديلر.

بؤيوک چينگيز خانين ساواشلاريندا البتته کي، آداملار دا اؤلدورولموشدور. آنجاق هانسي ساواشدا آدام اؤلمه ميشدير کي؟ موغوللار تسليم اولان اؤلکه لرله ياخشي داورانير و اونلارين گنجلريني اوردويا آلير، موغول خيدمتينه آليرديلار. تسليم اولمايان اؤلکلر موغول ياساسي گرگي ساواش يولو ايله تسليم ائديليرديلر. موغول- تورک ايمپئراتورلوغو حاققيندا ايفتيرالار ياغديريرلار فارس ميلتچيلري. بونلارين هاميسي بيزيم تاريخ بيلينجيميزي يارالاماق اوچوندور. فارسلارين اويدوردوغو موغوللارا قارشي «سربئداران» ديره نيشي يالان و ايفتيرادان باشقا بير شئي اولماميشدير. سربئداران ديني فاناتيزم ايدي. موغول عدالتينه قارشي شيعه فاناتيزمي ايدي. هم ده فارسلارين اويدوردوغو و فيلملشديرديکلري کيمي بو قدر ده جيدي و گئنيش چاپلي ديره نيش اولماميشدير. تئروريست «سربئداران» موغول ايمپئراتورلوغونون دونيايا گتيرديگي باريشي و گوونليگي پوزماق ايسته ييرديلر. چوخ آجيلار چکميش، گنجليگينده سالديريلارا اوغراميش اولان چينگيز خان آجيلاري دونيادان قالديرماق ايسته دي و باشاردي. چينگيز خانين ان بؤيوک باشاريسي ياسالارلا يؤنتيلن و هر کسه ائشيت داورانان دونيوي بير دؤولت قورماسي اولموشدور. تقريبن 100 ايل سونرا چينگيز خانين عدالتي ني اونون سويوندان اولان بؤيوک تئيمور يئنيدن دونيايا حاکيم قيلاجاقدي. بؤيوک تئيمور اؤزونو چينگيز خان سويونا منسوب بيليردي. 20- جی عصرده موصتافا کامال چاغين شرطلرينه گؤره تام موغول ساياغي خيلافتي تاريخدن سيلدي و عاغلين اورونو اولان ياسالارلا ايداره ائديلن بير اؤلکه قوردو. ديليميزده چوخ سئويملي و خوش سسلتيملي (تلففوظلو) اولان «ياسا»، «يارقي»، «يارقيتاي» و«اولوس» کیمی سؤزلر موغولجادير. اورتا دوغو ديللرينده بير چوخ حوقوق قاوراملاري موغولجادير. چونکو حوقوق فلسفه سيني بو ميلتلره موغوللار ارمغان ائتميشدير. داها اؤنجه شریعتله یؤنه تیلیردیلر.

01.09.2009

+ نوشته شده در چهارشنبه هجدهم شهریور 1388ساعت 19:26 توسط (ائل دایاغی) |

ندن عرب اليفباسيندا يازماليييق؟

- گوندمده کي مؤوضوعلاردان بيري ده اليفبا مسئله سيدير. گونئي آذربايجاندا و ايران میقیاسیندا هانسي اليفبا داها اويغوندور؟

- اولوسال (میللی) يازقي (سرنوشت) ايله باغلي اولان حاديثه لرده فردي احتيياجا گؤره دئييل، کوللئکتيو احتيياجا و دوروما گؤره داورانماق لازيمدير. بئله اولمازسا،یعنی کوللئکتيو احتيياجا گؤره بير داورانيش سرگيلنمزسه، ماجراچيليق اورتايا چيخار. ماجرالار ميللته خئيير وئرمز، ضرر وئرر. بو گون گونئي آذربايجاندا و ايراندا اؤزونو ميللي تانيدان ماجراچيلار واردير. اؤزلليکله خالق جبهه سي بو ماجراني گونئي آذربايجانا سوخدو. خاطيرلاييرام کي، هله اؤزلري لاتين حرفينه کئچمه دن خالق جبهه سي نين «ايدئولوق»لاري بوغازلاريني ييرتيرديلار کي، گونئي آذربايجان لاتين اليفباسينا کئچمه ليدير. بو اليفبا مسئله سي گؤيتورکلردن سونرا دايما سورون (پروبلئم) اولموشدور. هئچ بير زامان چؤزولمه ميش و هله ده چؤزولمه ميش اولاراق دورماقدادير. يوز ايللر بويونجا عرب اليفباسيندا يازديق…

- يوز ايللر بويونجا عرب اليفباسيندا يازديغيميز اوچون داواممي ائتمه لي یيک؟

- باخير تورک يوردلاري نين هانسي مکانيندا ياشاماغيميزا. اؤرنه یين دوغو تورکوستاندا عرب اليفباسي ايله يازيرلار. اونلارين لاتين حرفينه کئچمه ايمکانلاري يوخدور، چين شؤوينيزمي انگل اولماقدادير. دوغو تورکيستانين دورومو بيزدن داها ياخشيدير، اونلارين آنا ديلينده مکتبلري وار و بو اوزدن ده اويغورجا دوشونه بيليرلر. بيزده ايسه آنا ديلينده هئچ بير شئي يوخدور، بيزيم آنا ديليميزده دوشونمه ميز چتين اولموش. بئله بير دورومدا توپلومو لاتين اليفباسيندا يازماغا زورلاماق ماجرادان باشقا بير شئي دئييلدير. هم ده بيزه تصادوفن ده اولسا خئيير وئرمه يه جک نؤوعدن اولان ماجرادير. ميللتين بيلگيلنمه سي ايله فردين بيلگيلنمه سي آيري-آيري قونولاردير. ميللي حرکت ميللتين بوتون طبقه لريني ايچينه آلان بير آنلاييشدير. ميللتين اکثرييتي نين ده اينتئللئکتوال فعاليتي آليشديغي، عادت ائتديگي اليفبا ايله گئرچکلشر. يازا بيلديگي اليفبا ايله گئرچکلشر. بيزيم ميللت عرب اليفباسيندا يازيب-اوخوماغا آليشميشدير. بلکه ميللتين ايچينده 2-3 نفر لاتين اليفباسيندا دا يازيب اوخويا بيلر. آنجاق ميلت 2-3 نفردن عيبارت دئييلدير. هله بو 2-3 نفر ماجراچيلار دا گئرچکدن يازيب-اوخويا بيلسه لر.

- لاتين اليفباسيندا يازيب-اوخويانيميز يوخدورمو؟

- اوخويانيميز اولا بيلر، آنجاق يازا بيله نيميزه من راست گلمه ديم. ايشين چوخ ايلگينج ياني بودور کي، «لاتين اليفباسيندا» يازماليييق شوعاريني باغيرانلارين هئچ بيري بو اليفبادا يازا بيلميرلر. من لاتين اليفباسيندا يازيلميش حتّی کيچيک بير شعري ده اوخومارام. یعنی گونئيليلرين يازديغيني دئييرم. سيناماق اوچون بو اليفبادا يازانلارين «يازي»لاريني اوخودوم و گؤردوم کي، يازا بيلميرلر. آداملار هله بيلميرلر کي، لاتين اليفباسيندا «دا» و «ده» شکيلچيلري نه زامان بيتيشيک و نه زامان آيري يازيلار. آيريجا، يوزلرجه ايملا سهوي وار. آدامين ذؤوقو پوزولور. سانکي آدامي مجبور ائتميشلر لاتين حرفي ايله يازماغا. بيلديکلري حرفلرله نييه يازميرلار؟ ان اؤنمليسي ده بودور کي، بيز کيمه يازيريق؟ باکي و آنکارا اوچون يازيريق، يوخسا تبريز اوچون؟ بونلارين ميللي حرکتله فيلان هئچ بير علاقه سي يوخدور. ساختا يوللارلا اؤزلريني اينتئللئکتوال گؤسترن آداملارديلار. هئچ بير زامان اونوتمارام کي، بير دفعه باکيدا گونئيله باغلي لاتين اليفباسيندا بير درگي چيخارميشديلار. مرحوم زئهتابي بو درگيني گؤرجک الي نين آرخاسي ايله ايته له ييب اؤزوندن اوزاقلاشديردي و «بونلار تخريباتدير، لاتين اليفباسيني بيزيم ميللت اوخويا بيلمير.» - دئدي.

- عرب اليفباسيندا يازماليييق دئييرسينيز و بو اليفبادا يازماق بير ضرورتميش؟

- اورتاق سوسيال احتيياجي نظره آلماليييق. بئش ايل ايبتيداي صينيفي اينسان هانسي اليفبادا يازيب-اوخوسا اونون سورعتلي اوخويوب دوشونمه سي ده او اليفبا ايله گئرچکلشر. بيزيم ميللي حرکته قاتيلان اون مينلرجه اينسانيميز وار کي، 8- جی صينيفدن يوخاري اوخويا بيلمه ميشلر و لاتين اليفباسيندا هئچ بير تجروبه لري يوخدور. آنجاق گئرچکدن اوخوماق و بيلگيلنمک ايسته ييرلر. نه ائتمه لي یيک؟ اونلارين احتيياجلاريني هئچه مي سايماليييق؟ حتّی اونيوئرسيتئت بيتيرنلرين ده لاتين اليفباسيندا يازيب-اوخوما تجروبه لري يوخدور. ياشاديقلاري موحيط ده عرب اليفباسي ايله دوناتيلميش. مثلن بيز غربده ياشاديغيميز اوچون کوچه ده، دوکاندا و هر يئرده گؤزلريميزه توخونان لاتين حرفلريدير. بونونلا بئله يئنه ده لاتين حرفي ايله گرکن سورعتده اوخويا بيلميريک. مثلن من اؤزوم اگر 4 دقيقه ده بير صحيفه اوخويورامسا، لاتين حرفي ايله يازيلميش بير صحيفه ني 10 دقيقه ده اوخويورام. گؤزلريم ده اوشاقليقدان آليشماديغي اوچون لاتين اليفباسيندا يازيلان يازيلار موطاليعه ذؤوقومو تئز يورور. اگر دوروم بو شکيلده ايسه، ندن کوچه-بازاري، کيتابي و بئيني عرب اليفباسي ايله دوناتيلميش بير موحيطين اينسانلاريندان لاتين اليفباسيندا اوخوماغي گؤزلمه لي یيک؟ بيليرسينيز کي، سون زامانلار کؤچورگن آديندا بير پروقرام حاضيرلاديلار گونئيده؟ ندن بونو حاضيرلاديلار؟ دئمک کي، بير ايجتيماعي احتيياج وار او اوزدن بو پروقرام حاضيرلانميش. بو پروقرامي حاضيرلايانلار گئرچکدن بؤيوک اينقيلاب ائتميشلر. اونلارا اؤز ميننتدارليغيمي بيلديريرم. يالنيز آرزو ائدرديم کي، بو پروقرامين تورکييه تورکچه سيندن چئويرن واريانتيني دا حاضيرلاسينلار.

- عرب اليفباسي بو شکيلده داواممي ائتمه ليدير؟

- کئچن عصرين اووَللرينده بوتون تورک دونياسي نين بير تک اليفباسي وار ايدي. عرب اليفباسيندا يازيرديلار. اونا گؤره ده مثلن تيفليسده چيخان «موللا نصرالدين» درگيسي قاجارييه ده، عوثمانليدا، تورکيستاندا، افقانيستاندا، ايراقدا و سورييه ده اوخونوردو. ائله جه ده باغچاسارايدا ايسماييل بي قاسپيراللي نين چيخارديغي «ترجومان» درگيسي و ديگرلري. عرب اليفباسيندان قوپوش و اورتاق لاتين اليفباسي حاضيرلايا بيلمه مه تورک دونياسيني حيسسن و ذهنن پارچالادي.

- عرب اليفباسيندامي قالمالييديلار؟

- عرب اليفباسيندا قالمامالييديلار. آنجاق اورتاق اليفبا حاضيرلانمادي. لاتين اليفباسينا کئچيشلري ياخشي ايدي، آنجاق ياخشي مئتودلا کئچيش اولمادي. دوغرودور ستالينيزمين فرقلي اليفبالار حاضيرلانماسيندا رولو اولدو، آنجاق سبب نه اولورسا اولسون، نتيجه گؤز قاباغيندادير. فرقلي آغيزلاردا قونوشماق اولار، آنجاق اليفبا بير اولمالي ايدي. بير اؤرنک سؤيله يه جه یم سيزه. لوندوندان يايينلانان bbc راديوسونون فارس ديلينده بير تک سيته سي وار. بو سيته ده هم ايران، هم افقانيستان، هم ده تاجيکيستان حاققيندا خبرلر و شرحلر وئريلير. بو چوخ اؤنمليدير. چونکو دريجه و فارسجانين اليفبالاري عئينيدير، تاجيکلر ده او اليفبايا کئچديلر. آنجاق bbc-نين تورکچه لرين هر بيرينه خاص سيته سي وار. دريجه، تاجيکچه و فارسجا بو شکيلده وحدت حاليندا اولورلار.

- بو اؤرنکلر بيزيم «عرب اليفباسيندا يازماليييق» اؤنرمه ميزي تصديقله مير، ردد ائدير.

- دوغرودور. ظاهيرن ردد ائدير. آنجاق ائله دئييل. ايراندا، تاجيکيستاندا و افقانيستاندا ميللي ديللرينده يازيب اوخويورلار. بيز بو نعمتدن برخوردار دئييليک. بيز بو يولدا موباريزه آپاريريق. بير ديل اؤز اليفباسيني دَييشرکن آرخاسيندا دؤولت ايراده سي دورماديقجا ميللت آليشديغي اليفبادا يازماليدير. حتّی بؤيوک آتاتورک ده هئچ بير زامان بيزيم «لاتين اليفباسيندا يازماليييق» سؤيله ين اينسانلاريميز کيمي ماجراچي داورانمادي. اؤنجه دؤولتي قوردو، دؤولتي قورارکن ده ائله ميللتين آليشديغي عرب اليفباسيندا ايشلري يوروتدو. داها سونرا تام 10 ايلدن سونرا لاتين اليفباسينا کئچيش امري چيخاردي. یعنی لاتين اليفباسينا کئچيش امريني وئرديگي زامان بو امرين آرخاسيندا ميللي دؤولتين ايراده سي و بودجه سي دايانماقدا ايدي. هر بير ايش زامانيندا ائديلديگينده هم ائستئتيک اولور، هم ده کئچرلي. بيز قورتولوشوموز اوچون اؤرنک آلاجاغيميز بير تک ليدئر وار، او دا آتاتورکدور. اليفبا مسئله سينده ده اونو اؤرنک آلماليييق. یعنی سياسي ستاتوسوموزو دونيايا دويوردوغوموز زامان اليفبا دَييشيمينه کئچم یی دوشونمه لی ییک.

- انجاق ايندي آتاتورک زاماني دئييل، اينتئرنئت زامانيدير

- اينتئرنئت زاماني اولدوغو دوغرودور. آنجاق حاققيندا دانيشديغيميز گونئي آذربايجان و ايران تورکلري نين موطلق اکثرييتي اينتئرنئت زامانيندا ياشامير. بيز يازيلاريميزي اورتاليقدا تانيديغيميز و زيققانا-زيققانا لاتين اليفباسيندا اوخويان 70-80 آدام اوچون يازيريق، يوخسا ميلت اوچون؟ بو سوالا جاواب وئرمه لي یيک اؤنجه.

- لاتين اليفباسيني ساوونانلار ميرزه جليلدن اؤرنک گتيريرلر کي، عرب اليفباسي ديليميزه ياتقين دئييلميش.

- اونلار اؤزونو آيدين گؤسترمک اوچون ميرزه جليلين بو سؤيله مينه آرخالانيرلار. او زامان آداما سورمازلارمي کي، نييه ميرزه جليل اؤزو عرب اليفباسيندا چيخاريردي «موللا نصرالدين» درگیسین؟ ميرزه جليل حاقليدير، آنجاق بو هاقليليغين آرخاسيندا باشقا شئيلر ده وار. ميرزه جليل دئييردي کي، اوزون وعده ده اوخوللاردا لاتين اليفباسي ايله درسليکلر حاضيرلانماليدير. کئچن عصرين اووَللرينده «موللا نصراددين» درگيسيني لاتين اليفباسيندا چيخارسايديلار، خالق او قدر آيدينلانارديمي؟ بو گون ده عئيني پروبلئمدير. کئچن عصرين اووَللرينده «موللا نصرالدين»ي لاتين اليفباسيندا چيخارماق نه قدر خطالي اولارديسا، بو گونده گونئي آذربايجاندا و ايران گئنه لينده لاتين اليفباسيندا يازماغي اؤنرمک بير او قدر خطاليدير. ان قيسا زامان ديليمي ايچينده ميللتين الينده اولان ايمکانلارلا اونو آيدينلاتماغا چاليشماق لازيمدير. يوخسا اليفبايا کئچمک سياسي بير ستاتوسا قوووشدوقدان سونرا چتين مسئله دئييلدير. بيزيم پروبلئميميز گونئي آذربايجاندا و ايراندادير. باشقا يئرده دئييلدير. باشقا يئرلر تفرروعاتدير. اگر بيري خوليا آتيندان ائنمک ايستميرسه، او باشقا مسئله دير. آنجاق ميللتيني سئون، وطني ايله باغلي بير تاريخي گؤره وين بيلينجينده اولان اينسان رئاليست اولماليدير. گونئي آذربايجانين و ايرانين گئرچکلري باغلاميندا آيدينلانما سورجي و پلاني اورتايا قويولماليدير. ديققت ائتسه نيز گونئيده و قاشقايلاردا، خوراساندا چيخان سيته لرين هاميسي عرب اليفباسيندادير. دوغرو دا ائديرلر. بو گنجلر باشارديقلاري اليفبا ايله اولوسلارينا ميللي گئرچکلري آنلاتماق ايسته ييرلر. تکرار سؤيله ييرم. لاتين اليفباسيني ساوونانلار بو اليفبادا يازا بيلميرلر. بيزيم لاتين اليفباسينا کئچيشيميز ميللي- سياسي ايراده ميزين نتيجه سي شکلينده گله جکده مئيدانا چيخاجاق. يانليش داورانيشلار او هدفه چاتماميزا دا مانع اولا بيلر. فارس شووينيزمي اليندن گله ني ائتمکده دير کي، تورکلر ميللي يؤنده آيدينلانماسينلار. بيزه دوشن گؤرَو بودور کي، ان قيسا يوللا سورعتلي شکيلده و الده اولان ايمکانلار و آليشقانليقلارلا ميللتي ميللي هدفلر دوغرولتوسوندا آيدينلاداليم.

8.1.2009

ایکینجی بؤاوم

- عرب اليفباسي ايله باغلي سؤيله شي تپکيلره و ائتکيلره يول آچدي. بو ائتکي و تپکيلر اوزرينه نه دئيه جکسينيز؟

- هر بير ايش اؤز زامانينا و مکانينا گؤره دَيَرلنديريلمه ليدير. بو حاقدا آخوندوف ايلک دفعه تشببوثده بولونموشدور. داها سونرا دا چوخ ضعيف شکيلده موللانصرالدينچيلر اليفبا اوزرينه دايانميشديلار کي، بو اليفبادا عکسيکليک وار. بو گون عرب اليفباسي نين ديليميزه و بيلگيسايار سيستئمينه اويغونسوزلوغو حاققيندا هر تک- تکيميز آخوندوف و ميرزه جليلدن ده گوجلو دليللر اورتايا قويا بيلريک. آنجاق آخوندوف و ميرزه جليل بو اليفباني تنقيد ائده رک عئيني اليفبادا يازيرلار. ندن؟ چونکو آيدينلاتماق ايسته ديکلري توپلوم يالنيز او اليفباني باشاريردي. يعني بو گون گونئي آذربايجان و ايراندا اولدوغو کيمي. بو گون قاشقاي گنجلري اونلارجا سيته يايينلايير و قاشقاي تورک کيمليگي نين يوکسليشي يولوندا چاليشيرلار. ايندي اونلاري لاتين اليفباسيني بيلمه ديکلري اوچون بعضيلري نين ائتديکلري کيمي آشاغيلاماليييقمي؟ لاتين اليفباسيندا ايران موحيطينده بو گونه قدر بير تک دَيَرلي يازي اورتايا چيخميشمي؟ خاتمي نين زامانيندا خاطيرلاييرسينيز بير سورو درگي چيخيردي اونيوئرسيته لرده. بونلارين هاميسي عرب اليفباسيندا دئييلمي ايدي؟ ندن مثلن باکيدا ياييلميش بير شعر کيتابيني ايران موحيطينده عرب اليفباسينا چئويريب نشر ائديرلر. يا دا ديلچيليک حاققيندا يازيلميش مثلن نيظامي خودييئوين کيتابيني و ديگرلريني.

- عرب و لاتين اليفباسي يالنيز ديلچيليک مؤوضوعسودور، يوخسا ديگر طرفي ده وار؟

- يالنيز ديلچيليک يؤنو يوخدور، فلسفي و سياسي طرفي ده وار. سياسي يؤنو ندير؟ ايران موحيطينده لاتين اليفباسيندا يازماق کنديليگيندن آنکارا و يا باکي تمايولونو گؤسترديگي اوچون بير نؤوع يابانجي اؤلکه يه باغليليق کيمي گؤرونور و ائله باشلانقيجدان بير گنج آدام اوچون سوچ بلگه سي کيمي اورتايا چيخير. بيز بسيط اولايلارلا باغلي اولاراق گنج آداملارين حبس ائديلمه سيني ايستميريک. اليفبا يولوندا بيزيم موباريزه آپاراجاق هوسيميز يوخدور. مرحوم زئهتابي دئميشکن بونلار آنارشيستديرلر. بونلار حرکتين ايچينده دئييللر. بيزيم بو گونکو هدفيميز ان قيسا يوللا و ميللتين باشارديغي و آليشديغي ايمکانلارلا آيدينلانما سورجيني سورعتلنديرمکدير. اگر بو گون گونئي آذربايجان گنجليگي عرب اليفباسيندا يازير، سيته لر دوزنله ييرسه، بير اليفبا مسئله سينه گؤره اونلارين ائتديکلريني آشاغيلاماماق گرَکير. بير لاتين اليفباسينا گؤره اونلاردا آشاغيليق کومپلئکسي اولوشدورولماماليدير. اونلار بؤيوک فداکارليق ائديرلر و جمعييتين مؤوجود ايمکانلارينا گؤره آيدينلانما پروسئسيني سوردورورلر. بيزيم گؤرَويميز سادجه اونلاري تقدير ائتمکدير. فلسفي طرفي ده اوندان عيبارتدير کي، اليفبا دييشيمي ايله دونيايا باخيش آچيسي دَييشه جکدير. فلسفي دوشونجه درين اولدوغو اوچون ياواش-ياواش ايره ليلر، آنجاق سيياست جمعييتين اکثرييتيني قاپسايا بيلر. سياسي داورانيشين اينقيلابي، فلسفي داورانيشين اينتيباهي يؤنو وار. بيزيم جمعييتين ديني ياپيسي وار. ديندارلار دا بو حرکته قاتيليرلار کي، اونلارين بيلگي بيريکيملري عرب اليفباسيندا گئرچکلشميشدير.

- اليفبا مسئله سي ايله باغلي اؤلکه نين ايچينده هانسي گؤروش وار بو دارتيشما ايله ايلگيلي؟

- هر کسين بير شکيلده داخيلله ايرتيباطي وار. يعني اينتئرنئت سينيرلاري اورتادان قالديرميشدير. من يازماق ايشي ايله داها چوخ مشغول اولدوغوم اوچون داها چوخ ايرتيباطيم وار ايچري ايله. ندن؟ چونکو يازيلاريمي اوخويان يوزلرجه، اؤزلليکله گنج آدام منيمله سانال ايليشکيده بولونورلار. حتّی بير چوخ توتوقلانانلارين ائولريندن منيم يازيلاريمي دا اطلاعات مأمورلاري تاپميشلار. بونلار مني سئوينديرير و داها دا جيدي شکيلده يازماغا و اوخوماغا مجبور ائدير. يازيلاريمين داخيلده بو قدر گئنيش ميقياسلي اوخونماسي نين سببي عرب اليفباسيندا اولماسيدير. آنجاق عئيني زاماندا منيم يازيلاريم باکيدا دا ياييلير. باکيداکي قزئتلرده و سيته لرده. يعني يوردوموزون هر ايکي طرفينده مؤوجود ايمکانلارا گؤره داورانماليييق. جمعيتيميزين آليشقانليغيندان يارارلانيب آيدينلانما پروسئسيني سورعتلنديرمکدير. تصوور ائدينيز کي، 30 ايلدير در. جاواد هئيت «وارليق» درگيسيني عرب اليفباسيندا چيخارير. هم رئژيمين اليفبا اوزندن بونا انگل اولماسي اؤنله نير، هم ده کوتله سورعتله اوخويوب بيلگيله نير. بو درگي لاتين اليفباسيندا چيخسايدي اؤز حياتينا داوام ائده بيلمزدي و 5 عدد ده ساتيشا گئتمزدي. بيزيم داواميز بو گون دوشونجه مسئله سيدير، اليفبا مسئله سي دئييلدير. اليفبا سورونونون چؤزومو بو گون مومکون دئييل، اؤز ميللي عاقيبتيميزي بللي ائتديکدن سونرا بو مسئله کنديليگيندن چؤزوله جکدير.

- لاتين اليفباسيندان عرب اليفباسينا کؤچورن کؤچورگه نين ايران رئژيمي طرفيندن حاضيرلانديغيني سؤيله ينلر وار!

- بونلار نه دانيشديقلاريني بيلميرلر. اگر کؤچورگه ني رئژيم حاضيرلاميشسا، او زامان رئژيم بيزيم اوچون چاليشير. بونلار اؤلکه ميزين ايچينده فعاليت گؤسترن شريف اينسانلارا دا شر آتيرلار. بئله شئيلري جيدييه آلماق لازيم دئييل.بونلاري بوراخماق لازيمدير چيرکين ايشلرينه داوام ائتسينلر. بيزلر اؤز ايشيميزي گؤرمه لي یيک.

باشگون 13.01.09

گونتاي گنجالپ

+ نوشته شده در چهارشنبه هجدهم شهریور 1388ساعت 19:24 توسط (ائل دایاغی) |